MUSTAFA DOĞRU (2020/38745)

TÜRKİYE CUMHURİYETİ

ANAYASA MAHKEMESİ

BİRİNCİ BÖLÜM

KARAR

MUSTAFA DOĞRU BAŞVURUSU

(Başvuru Numarası: 2020/38745)

Karar Tarihi: 20/5/2026

 

 

BİRİNCİ BÖLÜM

KARAR

​

Başkan	:	İrfan FİDAN
Üyeler	:	Recai AKYEL Selahaddin MENTEŞ Muhterem İNCE Yılmaz AKÇİL
Raportör	:	Nur Hilal MERMER
Başvurucu	:	Mustafa DOĞRU
Vekili	:	Av. Burhan AYKUT

​

I. BAŞVURUNUN ÖZETİ

1. Başvuru, enerji nakil hattı geçirilmek suretiyle kamulaştırmasız el atılan taşınmaza ilişkin olarak açılan tazminat davasında ağaç bedelinin düşük belirlenmesi nedeniyle mülkiyet hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.

2. Başvurucu, Van'ın Bahçesaray ilçesi Doğanyayla Mahallesi'nde bulunan 205 ada 6 parsel numaralı taşınmazın malikidir. Söz konusu taşınmaz, tarla vasfında olup toplamda 816,07 m²dir. Anılan taşınmazın 62,99 m² irtifak alanı ve 7,62 m² pilon yeri olmak üzere toplam 70,61 m²lik kısmı üzerinden 1980 yılı sonrasında kamulaştırma yapılmaksızın veya idari irtifak tesis edilmeksizin enerji nakil hattı geçirilmiştir. Başvurucu, Bahçesaray Asliye Hukuk Mahkemesinde (Mahkeme) Türkiye Elektrik Dağıtım Anonim Şirketine (TEDAŞ) karşı kamulaştırmasız el atma sebebiyle tazminat davası açmıştır.

3. Mahkemece keşif ve bilirkişi incelemesi yaptırılmasına karar verilmiş, bu kapsamda 15/10/2018 tarihinde yapılan keşif sonucu düzenlenen raporda taşınmazın kamulaştırmasız el atma tazminatı toplam 6.737,91 TL olarak hesaplanmıştır. Öte yandan raporun taşınmazda tespit edilen ve hattın altında kalan her bir ağaç için maktu değer tespiti kısmında üç ceviz ağacının maktu bedelinin 4.950,51 TL olduğu belirtilerek ağaçların tamamının hesaplamaya dâhil edildiği, bir ceviz ağacının ise %20'sinin hattın altında kaldığı belirtilerek söz konusu ağaçların maktu bedelinin (budama bedeli) 330,03 TL üzerinden ve ağaçların maktu bedellerinin toplam 5.280,54 TL olarak hesaplandığı belirtilmiştir.

4. Mahkeme bilirkişi raporunu incelemiş ve münavebeye esas alınan ürünlerin brüt geliri ve masraf tutarları hesaplanırken Bahçesaray İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünün 2018 yılı resmî verilerine uygun olmayan hesaplar yapıldığı, buna bağlı hesaplama hataları olduğu, bu sebeple bilirkişi raporu denetime elverişli olmadığından hükme esas alınamayacağı gerekçeleriyle ek bilirkişi raporu alınmasına karar vermiştir. 18/3/2019 tarihli ek bilirkişi raporunda taşınmazdaki 45-50 yaşlarında bir ceviz ağacı üzerinden maktu ağaç bedeli 7.442,06 TL olarak toplam kamulaştırmasız el atma tazminatı ise 8.018,48 TL olarak hesaplanmıştır. Mahkeme ek bilirkişi raporunu incelemiş; önceki keşifte salınım hesabı yapılarak budanması gereken ağaç sayısının belirtildiği, hesabın Yargıtay kararları doğrultusunda enerji nakil hattı iz düşümü esas alınarak hesaplanması gerektiği, salınım hesabında hattın altında kalan ağaçların iz düşüm hesabında altında kalmayabileceği ihtimali olduğu ve bu hususun yeni keşif yapılmadan belirlenemeyeceği gerekçeleriyle yeniden keşif ve bilirkişi incelemesi yaptırılmasına karar vermiştir.

5. Mahkemece 14/6/2019 tarihinde yapılan keşif neticesinde düzenlenen raporda taşınmazdaki 30 yaşlarında dört ceviz ağacının maktu bedeli 29.768,25 TL olarak hesaplanmıştır. Aynı zamanda raporun taşınmazdan enerji nakil hattı geçmesi dolayısıyla taşınmazda meydana gelen değer azalışına yönelik açıklamalara yer verilen kısmında enerji nakil hatlarının çok yıllık ağaçların boylanmasında sınırlayıcı etkileri olduğu, kavak, ceviz, armut, kayısı gibi yüksek boylu ağaçların yetişmesini sınırladığı ifade edilmiştir. Sonuç olarak kamulaştırmasız el atma tazminatı 29.879,24 TL olarak hesaplanmıştır.

6. Mahkeme ikinci kez yapılan keşif sonrası alınan işbu rapor doğrultusunda 29.879,24 TL'lik kamulaştırmasız el atma tazminatı üzerinden davanın kabulüne karar vermiştir. Karara karşı TEDAŞ tarafından yapılan istinaf başvurusu neticesinde Van Bölge Adliye Mahkemesi 1. Hukuk Dairesi (Bölge Adliye Mahkemesi) kararın kaldırılmasına, davanın kısmen kabulüne kamulaştırmasız el atma tazminatının 12.441,02 TL olarak belirlenmesine kesin olarak karar vermiştir.

7. Bölge Adliye Mahkemesince kararın gerekçesinde Mahkemece 15/10/2018 tarihinde yapılan keşif sonucu (ilk keşif) alınan raporda bir ceviz ağacının budanması gerektiği anlaşıldığından 330,03 TL budama bedeline hükmedilmesi gerekirken ağacın tamamının bedeline hükmedilmesinin yerinde olmadığı, dosya içinde bulunan, Bahçesaray İlçe Tarım Müdürlüğünden celbedilen ve ağaçların maktu değerlerine ilişkin olan verilerin denetime elverişli olmaması nedeniyle Dairelerinin denetiminden geçen başka dosyalarda meyve ağaçlarının maktu değerlerinin istenmesi için çevre iller olan Muş, Van, Siirt ve Bitlis İl Tarım Müdürlüklerine müzekkere yazıldığı, gelen yazı cevaplarından Siirt İl Tarım Müdürlüğü verilerinin denetime elverişli olduğunun anlaşılması üzerine Siirt İl Tarım Müdürlüğü resmî verilerine göre değerlendirme yapma yoluna gidildiği ifade edilmiştir. Bu kapsamda 30 yaşındaki bir ceviz ağacının değerinin 4.000 TL olduğu, üç ceviz ağacının değerinin ise 12.000 TL tutarında olduğu belirtilmiştir.

8. Başvurucu, nihai kararı 3/11/2020 tarihinde öğrendikten sonra 3/12/2020 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur.

9. Başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.

II. DEĞERLENDİRME

10. Başvurucu, Bölge Adliye Mahkemesinin Mahkeme tarafından hükme esas alınmayan raporu dikkate almak suretiyle ceviz ağacı için budama bedeline hükmettiğini ancak ceviz ağacının niteliği gereği yüksek boylu ağaçlardan olduğunu, enerji nakil hattının da ağaca zarar verdiğini, budamanın yeterli olmayacağını, Bölge Adliye Mahkemesinin benzer davalarda aksi yönde karar verdiğini ve Siirt ili verilerini baz alarak karar vermesinin de hatalı olduğunu belirterek adil yargılanma ve mülkiyet haklarının ihlal edildiğini ileri sürmüştür.

11. Adalet Bakanlığı (Bakanlık) görüşünde; Anayasa ve ilgili mevzuat hükümlerinin, Anayasa Mahkemesi içtihatlarının ve somut olayın kendine özgü koşullarının dikkate alınması gerektiği bildirilmiştir. Başvurucu, Bakanlık görüşüne karşı beyanda bulunmamıştır.

12. Başvuru, mülkiyet hakkı kapsamında incelenmiştir.

13. Anayasa Mahkemesi, kamulaştırma bedelinin/kamulaştırmasız el atma tazminatının taşınmazın gerçek değerini yansıtmadığı yönündeki şikâyetleri daha önce çeşitli kararlarında mülkiyet hakkı kapsamında incelemiştir. Bu bağlamda Anayasa Mahkemesi Mehmet Akdoğan ve diğerleri ([1. B.], B. No: 2013/817, 19/12/2013), Mukadder Sağlam ve diğerleri ([2. B.], B. No: 2013/2511, 22/1/2015), Abdülkerim Çakmak ve diğerleri ([2. B.], B. No: 2014/1964, 23/2/2017), Ali Taşgeldi ([2. B.], B. No: 2018/30814, 16/11/2021) ve Hilmi Kocabey ([1. B.], B. No: 2019/21192, 21/5/2024) kararlarında uygulanacak anayasal ilkeleri belirlemiştir. Bu kararlarda taşınmaz bedelinin tespitinin teknik ve uzmanlık gerektirmesi nedeniyle bedel tespitinin uzman mahkemelerin ve Yargıtayın bu konudaki uzman dairelerinin yetki ve görevinde olduğunu, Anayasa Mahkemesinin görevinin taşınmazın bedelinin tespiti yönteminin gerçek bedelin ödenmesini temin edip etmediğini incelemekten ibaret bulunduğunu vurgulamıştır. Öte yandan bir temyiz mercii olmadığına, inceleme yetkisinin sınırlı olduğuna ve bir temyiz mercii gibi hareket ederek mahkeme kararlarını her yönüyle hukuka uygunluk denetimine tabi tutmayacağına dikkat çekmiştir. Bununla birlikte Anayasa'nın 46. maddesi uyarınca kamulaştırma bedeli olarak gerçek değerin ödenmesi mülkiyetten yoksun bırakılan malikler için anayasal bir güvencedir. Bu madde ışığında Anayasa'nın 13. ve 35. maddelerine göre müdahalenin ölçülü olabilmesi için gerçek değerin ödenmesini sağlayabilmek amacıyla gerekli usule ilişkin güvencelerin etkili bir biçimde uygulanması ve mahkemelerin ilgili ve yeterli bir gerekçeyle gerçek değeri belirlemeleri gerekir.

14. Bilirkişi, uyuşmazlığın çözümünü etkileyen ve hâkimin hukuki bilgisiyle aydınlatılamayan bilimsel ve teknik meseleleri açıklığa kavuşturmak, bu tür meselelerde mahkemeyi bilgilendirmek amacıyla görüşüne başvurulan uzman kişi olup bilirkişi görüşünün mahkemeyi bağlamayacağı muhakkaktır. Bilirkişi raporu, hâkimin uyuşmazlığı çözerken dikkate alacağı takdirî bir delilden ibarettir. Hâkim; bilirkişi görüşünü içeren raporun yeterliliğini, raporda açıklanan görüş ve kanaatin itibar edilebilirliğini, dayandığı olguları gözönünde bulundurarak hükme esas alınıp alınmayacağını serbestçe değerlendirir ve takdir eder. Bu bağlamda hâkim, bilimsel ve teknik bakımdan yetersiz ve çelişkili bulduğu bilirkişi raporlarını hükme esas almak zorunda değildir. Bu durum, karar verme ve hüküm kurma yetkisinin hâkime ait olmasının doğal bir sonucudur. Aksi takdirde şekil olarak hükmü kuran hâkim olsa da gerçekte hüküm bilirkişi tarafından verilmiş olur ki bu durum yargı yetkisinin devri anlamına gelir (Saadet Esin [2. B.], B. No: 2014/18103, 26/10/2017, § 46).

15. Bununla birlikte bilirkişinin bilimsel veya teknik uzmanlık gerektiren ve objektif olarak bakıldığında mahkemenin vâkıf olmadığı meselelerde görüş beyan ettiği dikkate alındığında mahkemenin bilirkişi raporunu yetersiz görmesi durumunda bunun gerekçesini ortaya koyması gerekir. Mahkemenin gerekçesini açıklamadan bilirkişi raporunu hükme esas alınamaz bulması, raporun lehine olduğu kişi açısından yargılama adaletini olumsuz yönde etkileyebileceği gibi kamulaştırma veya idari irtifak bedelinin tespit edildiği davalarda taşınmazın gerçek bedelinin veya taşınmazda meydana gelen değer kaybının gerçek miktarının tespit edilmesini de engelleyebilir (Saadet Esin, § 47).

16. Başvuruya konu davada Mahkemece alınan ilk bilirkişi raporunda taşınmazda tespit edilen ve enerji nakil hattının altında kalan ağaçlar kısmında üç ceviz ağacının tamamına, bir ceviz ağacının ise %20'lik kısmına yer verilmiştir (bkz. § 3). Mahkemece ikinci kez yapılan keşif sonrası alınan ve aynı zamanda hükme de esas alınan bilirkişi raporunda ise dört ceviz ağacının maktu bedeli kamulaştırmasız el atma tazminatı hesabında dikkate alınmıştır. Ayrıca raporda ceviz ağaçlarının yüksek boylu olması dolayısıyla enerji nakil hattı bakımından engel teşkil edeceği açıkça vurgulanmıştır (bkz. § 5). Öte yandan Mahkemece ağaçların iz düşüm hesabına göre enerji nakil hattının altında kalıp kalmadığının tespit edilmesi amacıyla ikinci kez keşif yapılmasına karar verildiğine de dikkati çekmek gerekir. Netice itibarıyla Mahkemece hükme esas alınan son raporda önceki raporda %20'lik kısmı yönünden bedel ödenmesi gerektiği belirtilen ceviz ağacının tamamının bedelinin ödenmesi gerektiği yönünde kanaat belirtildiği görülmüştür. Bu kanaatin ikinci kez yapılan keşif sonrası ortaya çıktığı da açıktır.

17. Buna karşılık Bölge Adliye Mahkemesi, Mahkemece hükme esas alınan raporu dikkate almayıp önceki rapor doğrultusunda bir ceviz ağacı yönünden yalnızca budama bedelinin ödenmesi gerektiği yönünde değerlendirmede bulunmuş ancak bu değerlendirmeye ilişkin olarak Mahkeme tarafından tespit edilen hususların aksini ortaya koyar nitelikte (örneğin söz konusu ağacın hattın altında kalmadığına dair bir tespit vs.) yeterli bir gerekçe sunmamıştır. Bir başka ifadeyle Bölge Adliye Mahkemesinin Mahkemece alınan ilk bilirkişi raporu ve son bilirkişi raporu arasındaki farklılığa ve gerekçesine değinmeksizin ve hangi sebeplerle hükme esas alınan bilirkişi raporu yerine ilk bilirkişi raporuna itibar edilmesi gerektiğine ilişkin ilgili ve yeterli gerekçe ortaya koymaksızın karar verdiği anlaşılmıştır.

18. Başvurucu, Bölge Adliye Mahkemesinin ağaç maktu bedellerine ilişkin olarak Siirt il verilerini dikkate almak suretiyle karar vermesinden de yakınmıştır. Başvuruya konu olayda Mahkeme 7.442,06 TL tutarında ceviz ağacı maktu bedeli üzerinden toplam 29.879,24 TL kamulaştırma bedeline hükmetmişken istinaf incelemesini yapan Bölge Adliye Mahkemesi, ağaç maktu bedellerine yönelik olarak Siirt İl Tarım ve Orman Müdürlüğüne ait verileri esas almış ve 12.441,02 TL kamulaştırma bedeline hükmetmiştir. Bölge Adliye Mahkemesi bu sonuca varırken istinaf denetimlerinden geçen başka bir dosyadaki verileri dikkate alarak karar vermiştir. Ancak Bölge Adliye Mahkemesince bu açıdan da mahkeme kararından ayrılmayı gerektirir hususların yeterli derecede ortaya konulmadığı ve Bölge Adliye Mahkemesi kararında ilgili ve yeterli gerekçe bulunmadığı değerlendirilmiştir.

19. Sonuç olarak kamulaştırmasız el atma tazminatının belirlenmesine ilişkin yargısal süreçte gerçek bedelin teminini sağlayacak şekilde mülkiyet hakkının usule ilişkin güvencelerinin yerine getirilemediği görülmüştür. Dolayısıyla mülkiyet hakkına yapılan müdahalenin başvurucuya şahsi olarak aşırı ve olağan dışı bir külfet yüklediği, kamu yararı ile mülkiyet hakkının korunması arasında olması gereken adil dengenin kurulamadığı sonucuna ulaşılmıştır.

20. Açıklanan gerekçelerle Anayasa’nın 35. maddesinde güvence altına alınan mülkiyet hakkının ihlal edildiğine karar verilmesi gerekir.

III. GİDERİM

21. Başvurucu; ihlalin tespiti, yeniden yargılamaya hükmedilmesi ile   maddi ve manevi tazminat talebinde bulunmuştur.

22. Başvuruda tespit edilen mülkiyet hakkı ihlalinin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar ve zorunluluk bulunmaktadır. Anayasa'nın 148. ve 153. maddeleri ile 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 50. ve 66. maddeleri uyarınca ihlal kararının gönderildiği yargı mercilerinin yapması gereken iş, yeniden yargılama işlemlerini başlatıp Anayasa Mahkemesinin ihlal kararında belirtilen ilkelere ve gerekçelere uygun biçimde yürütülecek yargılama sonunda hak ihlalinin nedenlerini gidererek yeni bir karar vermektir (yeniden yargılama konusunda bkz. Mehmet Doğan [GK], B. No: 2014/8875, 7/6/2018, §§ 54-60; Aligül Alkaya ve diğerleri (2) [1. B.], B. No: 2016/12506, 7/11/2019, §§ 53-60, 66; Kadri Enis Berberoğlu (3) [GK], B. No: 2020/32949, 21/1/2021, §§ 93-100).   Diğer taraftan mülkiyet hakkı yönünden ihlalin niteliğine göre yeniden yargılamanın yeterli bir giderim sağlayacağı anlaşıldığından başvurucunun tazminat taleplerinin reddine karar verilmesi gerekir.

23. Öte yandan hak ihlali kararından Anayasa Mahkemesinin davanın neticesiyle ilgili bir tutum sergilediği sonucu çıkarılmamalıdır. Anayasa Mahkemesince verilen hak ihlali kararı uyuşmazlığın sonuçlarından bağımsız olup davanın kabulüne, reddine ya da beraate veya mahkûmiyete karar verilmesi gerektiği anlamına gelmemektedir. Kural olarak yargılamanın her aşamasında olduğu gibi ihlalin sonuçlarını gidermek üzere yeniden yapılacak yargılama sonunda da delillerin dava ile ilişkisini kurma ve bunları değerlendirip sonuç çıkarma yetkisi ilgili mahkemelere aittir.

IV. HÜKÜM

Açıklanan gerekçelerle;

A. Mülkiyet hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın KABUL EDİLEBİLİR OLDUĞUNA,

B. Anayasa’nın 35. maddesinde güvence altına alınan mülkiyet hakkının İHLAL EDİLDİĞİNE,

C. Kararın bir örneğinin mülkiyet hakkının ihlalinin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmak üzere Van Bölge Adliye Mahkemesi 1. Hukuk Dairesine (E.2020/278, K.2020/538) iletilmesi için Bahçesaray Asliye Hukuk Mahkemesine (E.2018/416, K.2019/295) GÖNDERİLMESİNE,

Ç. Başvurucunun tazminat taleplerinin REDDİNE,

D. 446,90 TL harç ve 40.000 TL vekâlet ücretinden oluşan toplam 40.446,90 TL yargılama giderinin başvurucuya ÖDENMESİNE,

E. Ödemelerin kararın tebliğini takiben başvurucunun Hazine ve Maliye Bakanlığına başvuru tarihinden itibaren dört ay içinde yapılmasına, ödemede gecikme olması hâlinde bu sürenin sona erdiği tarihten ödeme tarihine kadar geçen süre için yasal FAİZ UYGULANMASINA,

F. Kararın bir örneğinin Adalet Bakanlığına GÖNDERİLMESİNE 20/5/2026 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.