“Bir defa gelir elde ettim” açıklaması tek başına vergi muafiyeti sağlamaz. Gelir Vergisi Kanunu bazı elden çıkarma kazançlarını değer artış kazancı, bazı geçici faaliyet gelirlerini ise arızi kazanç olarak düzenler. Bu iki grubun istisnaları, maliyetleri ve sınırları farklıdır. Ayrıca devamlı veya organize bir faaliyet ticari ya da mesleki kazanç sayılabilir.
Uygulamanın hukuki niteliği ve diğer yükümlülüklerden farkı
Değer artış kazancı, belirli mal ve hakların elden çıkarılmasına; arızi kazanç ise kanunda sayılan, devamlılık taşımayan işlemlere ilişkindir. Bir gelire gündelik dilde “tek seferlik kazanç” denilmesi, o gelirin kendiliğinden arızi kazanç sayılmasını sağlamaz.
Diğer kazanç ve iratlar hangi sınırlı gelir türlerini kapsar?
Kanun gelir unsurlarını tek tek belirler. Bir ödemenin ücret, kira, menkul sermaye iradı, ticari veya mesleki kazanç kapsamında olup olmadığı anlaşılmadan “diğer gelir” kutusuna yazılması uygun değildir. Özellikle danışmanlık, komisyon, dijital hizmet ve pay devri işlemlerinde sözleşmenin adı ile faaliyetin gerçek niteliği farklı olabilir.
Değer artış kazancı, mal veya hakkın elden çıkarılmasıyla ortaya çıkan artışa; arızi kazanç ise kanunda sayılmış geçici faaliyet ve karşılıklara odaklanır. İşlemin bir defa yapılması her iki grup için ortak ve yeterli şart değildir. [1; Gelir Vergisi Kanunu mükerrer m.80–81, m.82]
Pay satışlarında bütün şirketler aynı kurala tabi değildir
Tam mükellef kurumlara ait ve iki yıldan fazla elde tutulan hisse senetleri için düzenlenen istisna, her ortaklık payına otomatik olarak uygulanamaz. Limited şirket ortaklık payı, anonim şirket hisse senedi, senede bağlanmamış pay ve yabancı şirket hissesi ayrı ayrı incelenmelidir. Senedin hukuki niteliği, edinim tarihi ve Geçici 67 kapsamı sonucu değiştirebilir.
Bu nedenle pay devri dosyasında yalnız ticaret sicili tescil tarihinin görülmesi yeterli değildir. Payın ne zaman edinildiği, bedelin ne zaman ödendiği, senet veya ilmühaber düzenlenip düzenlenmediği ve satış karşılığının nasıl belirlendiği birlikte değerlendirilir. “Şirket ortağı olarak iki yılı doldurdum” önermesi tek başına vergisiz satış sonucu doğurmaz.
Değer artış kazancında maliyet ve istisna
İlgili mal veya hakkın bedeli, elden çıkarma giderleri ve kanuni değerleme kuralları safi kazancın hesabında dikkate alınır. Endeksleme yapılabilen işlemlerde Yİ-ÜFE artış şartı ve doğru aylar kullanılır. Her işlemde alış bedelinin bugünkü döviz karşılığını maliyet saymak mümkün değildir.
2025 değer artış kazancı istisnası 120.000 TL, 2026 tutarı 150.000 TL’dir. Ancak menkul kıymet ve diğer sermaye piyasası aracı satışlarında bu genel istisnanın uygulanmaması gibi kapsam sınırları bulunur. Dolayısıyla aynı yıl taşınmaz ve finansal varlık satan kişi bütün işlemlerini tek istisna hesabına gelişigüzel yerleştiremez.
Arızi kazanç hangi işlemleri kapsar?
Kanun, arızi ticari işlemleri, arızi serbest meslek faaliyetlerini, faaliyete başlanmaması veya faaliyetin bırakılması karşılığındaki bazı ödemeleri ve kiracılık hakkının devri gibi işlemleri düzenler. Daha önce sona eren faaliyete ilişkin sonradan elde edilen gelirler de kendi hükümleriyle incelenir. Her arızi gelir kalemi aynı istisnadan yararlanmaz.
2025 için 280.000 TL, 2026 için 350.000 TL arızi kazanç istisnası, kapsamındaki kazançların ilgili yıllık toplamına uygulanır. Sınır her sözleşme veya her müşteri için yeniden açılmaz. Hasılat ile safi kazanç ayrımı önemlidir; kanunun izin verdiği belgeli giderler hesaplanmadan doğrudan tahsilatı eşikle karşılaştırmak hatalı olabilir.
Tek seferlik işlem ile devamlı ticari faaliyetin ayrılmasına ilişkin örnek
Bir mimarın bir kez yaptığı bağımsız çalışmayla elde ettiği gelir ile düzenli müşteri edinip mesleki organizasyon kurarak yürüttüğü çalışmalar aynı şekilde değerlendirilemez. İkinci durumda işlemlerin sayısının düşük olması, faaliyeti otomatik olarak arızi hale getirmez. İncelemede teklif, sözleşme, reklam, işyeri, mesleki araç ve müşteri ilişkisi birlikte önem taşır.
Beyan ve stopaj nasıl ilişkilendirilir?
Bazı ödemeler üzerinden kesinti yapılmış olabilir. Bu, gelirin doğru unsurda sınıflandırılması ve yıllık beyan yükümlülüğünün ayrıca incelenmesi ihtiyacını ortadan kaldırmaz. Beyan edilen gelire ilişkin mahsup edilebilir kesintiler belgeyle gösterilir; başka bir gelirin kesintisi gelişigüzel bu hesaba aktarılmaz.
| Dosya sorusu | İşlemden önce hazırlanacak kayıt |
|---|---|
| Ne devrediliyor? | Mal, hak, pay veya senet tanımı |
| Nasıl edinildi? | Satın alma, miras, bağış ve sermaye belgeleri |
| Gelir bir faaliyet sonucu mu? | Organizasyon ve devamlılık göstergeleri |
| Hangi yılın geliri? | Tahsil, hak kazanma ve devir tarihleri |
| Hangi istisna uygulanabilir? | İlgili kanun bendi ve kapsam şartları |
Satış zararı diğer gelirlerden indirilebilir mi?
Her ekonomik zarar vergi matrahından indirilebilen zarar değildir. Diğer kazanç ve iratlardaki zararların diğer gelir unsurlarıyla mahsubuna ilişkin kanuni sınırlamalar vardır. Önce gelir grubu ve mahsup hükmü tespit edilmelidir.
Aynı istisna eşler arasında paylaşılır mı?
Gelir vergisi kişiseldir. Gelirin hukuken kime ait olduğu ve pay oranı belirlenir. Sırf daha fazla istisna kullanmak için tahsilatın farklı hesaplara yönlendirilmesi gelirin sahibini değiştirmez.
Pay devrinde belgenin ve şirket türünün etkisi
Bir şirketteki payın devri her durumda aynı vergi kuralına tabi değildir. Anonim şirket hisse senedi, limited şirket ortaklık payı, geçici ilmühaber, borsada işlem gören menkul kıymet ve yabancı şirket payı ayrı sınıflandırılır. Elde tutma süresi, senedin niteliği ve Geçici 67 kapsamı bu sınıflandırmadan sonra incelenir. Taşınmazdaki beş yıllık süreyi bütün ortaklık paylarına uygulamak doğru değildir.
İktisap ve devir belgeleri yanında sermaye artırımı, bedelsiz pay edinimi, bölünme ve birleşme geçmişi maliyet hesabını etkileyebilir. Satış bedelinin taksitle tahsil edilmesi ile devir tarihinin belirlenmesi ayrı sorulardır. Özellikle ilişkili kişiler arasındaki devirde gerçek bedel ve hukuki sebep belgelenmelidir.
Arızi faaliyet ile devamlı faaliyet sınırı
Bir işin tek sefer yapılması, her durumda arızi kazanç sonucunu doğurmaz; faaliyetin organizasyonu ve devamlılık amacı incelenir. Aracılık, geçici serbest meslek faaliyeti, terk edilen işten sonradan elde edilen gelir ve işletme faaliyeti farklı bentlere girebilir. Arızi kazanç istisnası da kanundaki bütün arızi gelir kalemlerine sınırsız uygulanmaz.
Örneğin tek bir danışmanlık işi ile yıl boyunca farklı müşterilere düzenli hizmet verilmesi aynı değildir. İnternetten müşteri bulunması faaliyetin niteliğini değiştirmez. Stopaj yapılmış olması da kazancın mutlaka beyan dışı olduğunu göstermez; yıllık beyan, mahsup ve istisna ayrı kontrol edilir.
Zarar, maliyet ve diğer gelirlerle ilişki
Değer artışı hesabında indirilebilen maliyet ve giderler belgelendirilmelidir. Bir işlemde zarar bulunması, bu zararın her türlü ücret, kira veya ticari kazançtan düşülebileceği anlamına gelmez. Gelir unsurlarının zarar mahsup sınırlamaları ayrıca değerlendirilir. İstisna, gelir kalemi doğru belirlendikten sonra uygulanır; önce istisna seçip işlemi ona göre adlandırmak uygun değildir.
İşlem öncesinde verilecek karar ve hazırlanacak dosya
İşlemin sözleşmedeki adından önce gerçek niteliğini belirleyin. Pay satışında şirket türünü ve payın temsil biçimini; hizmet veya ticari işlemde devamlılık unsurunu inceleyin. Doğru gelir kategorisi seçilmeden istisna ve beyan sınırı uygulanmamalıdır.