Vasiyetname hazırlanmış olması, ölümden sonra bütün işlemlerin kendiliğinden tamamlanacağı anlamına gelmez. Malvarlığının belirlenmesi, borçların ödenmesi, vasiyet edilen malın teslimi ve mirasçılar arasındaki işlemlerin yürütülmesi gerekebilir. Mirasbırakan, son arzularının uygulanmasını güvendiği bir kişiye bırakmak için vasiyeti yerine getirme görevlisi atayabilir. Bu kişi, yalnızca aile içinde sözü dinlenen bir yakını veya mirasçıların sonradan seçtiği vekil değildir; Türk Medeni Kanununda özel olarak düzenlenen görev ve sorumlulukları üstlenir. [Kaynak 1, m.550–556]
Atama hükmünün kapsamı, görevliye yapılan bildirim ve malvarlığı üzerinde yapılacak işlemin türü birlikte incelenmelidir. “Vasiyeti uygulasın” ifadesi, görevliye sınırsız satış yetkisi vermez; mirasçıların itiraz etmesi de görevi kendiliğinden sona erdirmez. Uygulamada en önemli mesele, görevlinin yetkisi ile sulh hâkiminin denetimi arasındaki sınırın doğru kurulmasıdır.
Vasiyeti yerine getirme görevlisi nasıl atanır?
TMK m.550 uyarınca mirasbırakan, vasiyetnameyle bir veya birden çok görevli atayabilir. Vasiyetnamenin şekil ve ehliyet şartlarına uygun olması gerekir. Atanacak kişinin adı ve kimliği tereddüde yer bırakmadan belirlenmeli; bütün tereke için mi, belirli bir bağış veya mal teslimi için mi görevlendirildiği açıklanmalıdır. Atama, kişiyi kendiliğinden mirasçı veya vasiyet alacaklısı yapmaz. [Kaynak 1, m.502, 531 ve devamı, 550]
Miras sözleşmesinde görevli atanmasına ilişkin hüküm bulunması öğretide ayrıca ele alınır. Böyle bir hükmün yer alması, atamanın sıradan bir sözleşme borcu gibi değiştirilemez olduğu anlamına gelmez; vasiyetname niteliği ve geri alınabilirliği değerlendirilir. En güvenli hazırlık, atamayı açık bir ölüme bağlı tasarruf hükmü olarak kurmak ve iradenin hangi şekil içinde açıklandığını belirlemektir. [Kaynak 3]
Mirasçılar veya mahkeme sonradan görevli seçebilir mi?
Mirasbırakanın ataması bulunmadığında, mirasçıların anlaşmasıyla seçilen kişi doğrudan TMK m.550 anlamında görevli hâline gelmez. Mahkemenin tereke temsilcisi veya başka koruma görevlisi atayabilmesi de bu eksikliği aynı sıfatla tamamladığı anlamına gelmez. Mirasçıların ortak vekili, tereke temsilcisi ve vasiyeti yerine getirme görevlisi farklı hukuki dayanaklarla hareket eder. [Kaynak 1, m.550, 592–593 ve 640; Kaynak 3]
Vasiyetnamede yedek görevli, birlikte çalışma biçimi ve belirli işlemlere ilişkin sınırlar düzenlenebilir. Görevlinin vasiyetnamedeki kişisel bir kazandırmadan yararlanması ise çıkar çatışması, saklı pay ve denetim bakımından ayrıca incelenmelidir. Görevli seçimi, bağımsız hareket edebilme ve kayıt tutabilme yeteneği dikkate alınarak yapılmalıdır. Vasiyetle kurulacak vakıfta görevlinin rolü vasiyetnameyle vakıf kurulması yazısında ayrıca değerlendirilmiştir.
Görevin kabulü ve on beş günlük süre
Görevlinin, göreve başladığı sırada fiil ehliyetine sahip olması gerekir. Sulh hâkimi görevi kendisine bildirir. Bildirim tarihinden başlayarak on beş gün içinde görevi kabul etmediğini sulh hâkimine bildirmezse görev kabul edilmiş sayılır. Sessiz kalmanın hukuki sonucu bulunduğu için tebligat göz ardı edilmemelidir. [Kaynak 1, m.550]
Bu süre, mirasın reddindeki üç aylık süre değildir. Kişinin mirasçı olması ve aynı zamanda görevli atanması hâlinde iki sıfat birbirinden ayrılır. Görevi reddetmek, mirası da reddettiği anlamına gelmez. Bildirimin usulü, tebliğ tarihi ve kabul etmeme beyanının mahkemeye ulaşması dosyada belgelendirilmelidir.
Görevi üstlenecek kişi, vasiyetnamenin tamamını, terekenin bilinen durumunu ve kendisine verilmiş özel sınırlamaları incelemelidir. İlk kabul sonrasında görevin bırakılması ise ayrı kurala tabidir; görev, ilgililerin zarar göreceği uygunsuz bir anda terk edilemez. Bu nedenle yalnızca isim olarak atanmayı kabul edip bütün işlemleri başka mirasçılara bırakmak ciddi sorumluluk riski yaratır.
Birden fazla görevli varsa nasıl çalışırlar?
Birden fazla görevli atanmışsa vasiyetnameden veya işin niteliğinden başka sonuç çıkmadıkça görevi birlikte yürütürler. Her birinin tek başına her işlemi yapabileceği varsayılamaz. Görevlilerden birinin kabul etmemesi, edememesi veya görevinin sona ermesi hâlinde, mirasbırakanın iradesinden aksi anlaşılmadıkça diğerleri devam eder. Acele durumlarda her biri gerekli işlemleri yapabilir. [Kaynak 1, m.551]
Örneğin su baskını nedeniyle terekeye ait evde acil koruma gideri yapılması ile taşınmazın satılması aynı nitelikte değildir. Acil işlemin neden bekleyemediği, yapılan gider ve diğer görevlilere verilen bilgi kaydedilmelidir. “Acil” sözcüğü, olağan karar alma ve izin kurallarını etkisiz bırakmak için kullanılamaz.
Görevlinin temel yetki ve yükümlülükleri
Mirasbırakan aksini öngörmemiş veya görevi sınırlamamışsa görevli, son arzuların yerine getirilmesi için gerekli işlemleri yapar. Kanunda özellikle malvarlığı listesinin hazırlanması, terekenin yönetimi, alacakların tahsili, borçların ödenmesi, vasiyetlerin uygulanması, paylaşma planı ve dava-takip temsili düzenlenmiştir. Yetki, vasiyetnamenin kapsamı ve kanunun sınırları içinde kullanılır. [Kaynak 1, m.552]
| İşlem | Görevlinin rolü | Dikkat edilecek sınır |
|---|---|---|
| Tereke listesini hazırlamak | Malları, hakları ve borçları gecikmeden belirlemek | Bilinmeyen borç ve ihtilaflı hakları da kayda geçirmek |
| Yönetim ve koruma | Gerekli ölçüde zilyetliği almak, gelirleri izlemek | Kişisel malvarlığıyla tereke hesabını karıştırmamak |
| Borç ve alacaklar | Tahsilat ve ödeme yapmak | Terekenin borca batıklığı ve alacaklı haklarını gözetmek |
| Vasiyetin uygulanması | Mal teslimi ve gerekli işlemleri yürütmek | Saklı pay, geçerlilik itirazı ve özel izinleri incelemek |
| Paylaşma planı | Dağıtım için uygulanabilir plan hazırlamak | Uyuşmazlığı tek taraflı ve kesin hüküm gibi çözmemek |
Tereke listesi nasıl hazırlanmalıdır?
Göreve başladıktan sonra gecikmeksizin malların, hakların ve borçların listesi düzenlenir; mümkünse mirasçılar hazır bulundurulur. Tapu kayıtları, banka hesapları, şirket payları, araçlar, alacaklar, borçlar ve devam eden davalar aynı dosyada izlenmelidir. Sadece kolay bulunan taşınmazların listelenmesi, görevin bütünüyle yerine getirildiğini göstermez.
Bu çalışma, mirasın resmî defterinin tutulması kurumuyla aynı değildir. Görevlinin hazırladığı envanter, mirasçıların borç sorumluluğunu kendiliğinden sınırlamaz. Borca batıklık işareti varsa mirasın reddi, resmî defter veya tasfiye yollarına ilişkin süreler ayrıca değerlendirilmelidir. [Kaynak 1, m.552, 605 ve devamı, 619 ve devamı]
Banka, kira ve şirket işlemleri
Görevli, görevinin gerektirdiği ölçüde tereke gelirlerini toplar ve ödemeleri yürütür. Her tahsilatın kaynağı, tarih ve tutarı; her ödemenin hukuki sebebi ve belgesi saklanmalıdır. Terekenin parası kişisel hesap içinde izlenemez hâle getirilmemelidir. Banka ve diğer kurumlara başvuruda atama, görevin kabulü ve yetki kapsamını gösteren mahkeme kayıtları sunulmalıdır.
Şirket payının terekeye girmesi, görevliyi kendiliğinden şirket müdürü veya yönetim kurulu üyesi yapmaz. Şirketin tüzel kişiliği, esas sözleşmesi ve temsil düzeni korunur. Terekeye ait payın yönetimiyle şirket malvarlığının yönetimi ayrı değerlendirilir. Somut pay türü ve işlem için şirketler hukukundaki şartlar da incelenmelidir.
Tereke malını satmak için mahkeme izni gerekir mi?
TMK m.553’e göre mirasbırakanın taahhüt ettiği durumlar dışında, tereke mallarının devri veya üzerlerinde sınırlı ayni hak kurulması sulh hâkiminin yetki vermesine bağlıdır. Hâkim, mümkünse mirasçıları dinler. Olağan giderleri karşılayacak ölçüdeki tasarruflar için ayrıca yetki alınması gerekmez. Bu istisna, değerli bir taşınmazın sırf işlem kolaylığı için izinsiz satılmasını haklı kılmaz. [Kaynak 1, m.553]
Vasiyetnamede belirli bir malın belirli kişiye bırakılması, satış yapılmasının emredilmesi ve görevliye genel yönetim yetkisi verilmesi farklı ihtimallerdir. İzin ihtiyacı, kullanılan sözcüklerden çok tasarrufun hukuki niteliğine göre belirlenmelidir. Taşınmazın tescili, ayni hakkın türü ve işlemin kim yararına yapıldığı açıkça gösterilmelidir.
İzin başvurusuna güncel tapu kaydı, vasiyetnamenin ilgili hükmü, yapılacak işlemin amacı, değer bilgisi, varsa teklifler, borç ve gider dökümü eklenmelidir. Mirasçıların görüşü denetimde dikkate alınır; fakat her itirazın otomatik veto oluşturduğu söylenemez. Mahkemenin yetki vermiş olması da görevliden beklenen özeni tamamen ortadan kaldırmaz.
Görevli dava açabilir mi, her olayda tenfiz davası gerekli mi?
TMK m.552, görevliye terekeyle ilgili dava ve takiplerde miras ortaklığını temsil yetkisi verir. Mirasçıların açtığı davalardan görev alanına girenlere müdahil olabilir. Açılan davalar ve yapılan takipler mirasçılara bildirilmelidir. Ancak her talebin görev kapsamında bulunması ve o davanın açılmasında hukuki yarar olması gerekir. [Kaynak 1, m.552/6–7; Kaynak 2, m.114]
Yargıtay 7. Hukuk Dairesinin 8 Şubat 2024 tarihli kararında, atanmış görevlinin vasiyetin uygulanması için açtığı tenfiz davasının reddi onanmıştır. Kararda, görevlinin ilgili işlemleri sulh hâkiminin yetkilendirmesiyle gerçekleştirebilmesi dikkate alınmıştır. Bu sonuç, görevlinin hiçbir dava açamayacağı biçiminde genellenemez; gereksiz bir tespit veya tenfiz istemi yerine, somut işlem için öngörülen yolun belirlenmesi gerektiğini gösterir. [Kaynak 4]
Vasiyet alacaklısının mal teslimi talebi bakımından TMK m.600 ayrıca önemlidir. Görevli varsa talep ona, yoksa ilgili mirasçılara yöneltilebilir. Vasiyetnamenin açılması, geçerlilik uyuşmazlığının çözülmesi ve malın teslimi farklı işlemlerdir. Atama, saklı pay veya iptal davasına ilişkin itirazları kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Vasiyetname hükmünün anlamı tartışmalıysa vasiyetnamenin yorumu yazısı da okunabilir.
Hesap verme ve mirasçıların bilgi alma hakkı
Görevli, görevin yürütülmesini denetlenebilir kılacak hesap ve kayıt düzeni kurmalıdır. Başlangıç listesi, gelir-gider çizelgesi, banka dekontları, sözleşmeler, mahkeme izinleri ve teslim tutanakları birlikte tutulmalıdır. Açıklanamayan nakit çekimleri veya belgesiz giderler, aile içi güvene dayanılarak geçiştirilemez. [Kaynak 1, m.552, 555–556; Kaynak 5, m.506 ve 508]
Hesap verme yalnızca görevin sonunda yapılacak genel bir sözlü açıklamadan ibaret değildir. İşin süresi ve niteliği gerektirdikçe ilgililerin bilgi talepleri cevaplandırılmalı; sonunda neyin tahsil edildiği, neyin ödendiği, hangi malın kime ve hangi dayanakla teslim edildiği gösterilmelidir. Göreve ait belgelerin iadesi ve kalan malvarlığının teslimi de kapanışın parçasıdır.
Köksal Kocaağa’nın incelemesi, kurumun hukuki niteliğinin sıradan vekâlet ilişkisine indirgenemeyeceğini tartışır. TMK m.556’daki vekil gibi sorumluluk, bütün vekâlet hükümlerinin özel miras hukuku kuralları göz ardı edilerek uygulanması anlamına gelmez. Özellikle görevden alma ve denetimde TMK m.554–555’teki özel düzen dikkate alınmalıdır. [Kaynak 3]
Ücret ve giderler nasıl belirlenir?
Görevli, hizmeti karşılığında uygun ücret isteyebilir. Kanun bütün terekeler için tek bir yüzde veya sabit tutar koymamıştır. İşin kapsamı, süresi, gerektirdiği emek, sorumluluk ve vasiyetnamedeki düzenleme değerlendirilir. Ücret ile görev için yapılan belgeli giderler ayrı kalemlerdir. [Kaynak 1, m.550]
Görevlinin aynı zamanda avukat olması, bütün işlemleri için birden fazla ücret kalemini denetimsiz biçimde terekeye yükleyebileceği anlamına gelmez. Ayrı dava vekâleti, yürütülen hizmet ve sözleşme ilişkisi açıkça ayrılmalıdır. Ödemeye ilişkin uyuşmazlık çıktığında ücretin dayanağı ve hesap yöntemi somutlaştırılmalıdır; tereke büyüklüğü tek başına yeterli açıklama değildir.
Şikâyet, görevden alma ve özel itiraz süresi
Görevli, sulh hâkiminin denetimine tabidir. Hâkim şikâyet üzerine veya kendiliğinden gerekli önlemleri alabilir. Yetersizlik, görevin kötüye kullanılması veya ağır ihmal belirlenirse göreve son verilir. Şikâyette yalnızca aile içi anlaşmazlık değil; geciken işlem, kaybolan gelir, yetkisiz tasarruf veya hesap vermeme gibi somut olaylar ortaya konulmalıdır. [Kaynak 1, m.555]
Göreve son verme kararına karşı tebliğden itibaren on beş gün içinde asliye mahkemesine itiraz edilebilir; itiraz üzerine verilen karar kesindir. Bu özel yol, genel HMK iki haftalık istinaf süresiyle karıştırılmamalıdır. Başka nitelikteki kararlar için kanun yolu ayrıca incelenir.
Görevlinin ölümü veya atamayı geçersiz kılan sebep, görevi kendiliğinden sona erdirebilir. Görevli sulh hâkimine beyanla ayrılabilir; ancak görevi uygunsuz zamanda bırakamaz. Birden fazla görevli veya yedek atama bulunması, devamın nasıl sağlanacağını etkiler. Görevin sona ermesi, daha önceki işlemler için hesap verme ve sorumluluğu silmez. [Kaynak 1, m.551 ve 554]
Zarar doğarsa tazminat istenebilir mi?
TMK m.556, görevlinin özen yükümlülüğünü ve ilgililere karşı vekil gibi sorumluluğunu düzenler. Yetki aşımı, makul olmayan gecikme, gelirlerin kaybı veya açık risklere rağmen koruma önlemi alınmaması tazminat iddiasına konu olabilir. Ancak her olumsuz ekonomik sonuç otomatik sorumluluk doğurmaz; yükümlülük ihlali, zarar, nedensellik ve kusur değerlendirilmelidir. [Kaynak 1, m.556; Kaynak 5, m.112 ve 506]
Denetim şikâyetiyle görevden alma istemi ve tazminat davası aynı talep değildir. Tazminat bakımından görevli mahkeme, yetki, taraf sıfatı ve zamanaşımı hukuki sebebe göre ayrıca belirlenir. Her uyuşmazlığa tek bir süre yazmak doğru olmaz; vekâlet benzeri sorumluluk ve ilgili zamanaşımı hükümleri değerlendirilmelidir. Şikâyet verilmiş olması, ayrıca açılması gereken alacak davasının süresini kendiliğinden koruyor kabul edilmemelidir. [Kaynak 2, m.2 ve 6; Kaynak 5, m.146–147]
Delil hazırlığında başlangıç envanteri ile mevcut durum karşılaştırılmalı; banka hareketleri, izin kararları, yazılı talepler ve teslim belgeleri kronolojik biçimde incelenmelidir. Böylece görevlinin yapması gereken işlem, ne zaman yapması gerektiği ve gecikmenin somut zararı belirlenebilir. Yargılama giderleri ve gerekirse bilirkişi incelemesi de talebin kapsamına göre değişir.
Tereke temsilcisi ile farkı ve sonuç
Vasiyeti yerine getirme görevlisinin yetkisi mirasbırakanın tasarrufu ve kanundan; tereke temsilcisinin yetkisi ise miras ortaklığının temsiline ilişkin mahkeme kararından doğar. Resmen yönetici de koruma ve yönetim amacıyla farklı şartlarda görevlendirilir. Aynı dosyada hangi sıfatla hangi işlemin yapıldığı açık olmalıdır. Ayrıntılı karşılaştırma için tereke temsilcisi atanması yazısı incelenebilir.
Sonuç
Vasiyeti yerine getirme görevlisi, son arzuların uygulanmasını düzenleyebilir; fakat başarısı açık yetki kapsamına, kayıtlı yönetime ve etkili denetime bağlıdır. Atama hükmü, on beş günlük kabul etmeme süresi, tasarruf izni ve hesap verme birlikte değerlendirilmelidir. Görevli bütün miras sorunlarını tek başına karara bağlayan kişi değildir; kanuni sınırlar içinde vasiyetin uygulanmasını sağlayan, denetlenen ve gerektiğinde sorumlu tutulan kişidir.
Konunun ilgili yönleri için terekenin resmî tasfiyesi yazımıza ve miras hukuku ve miras davaları sayfamıza da bakabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Vasiyeti yerine getirme görevlisini kim atar?
Mirasbırakan ölüme bağlı tasarrufuyla atar; mirasçıların sonradan seçtiği vekil aynı sıfatı otomatik kazanmaz. Atama.
Atanmış kişi görevi kabul etmek zorunda mı?
Hayır; sulh hâkiminin bildiriminden itibaren on beş gün içinde kabul etmediğini bildirmelidir. Sessizlik kabul sonucu doğurur. Kabul süresi.
Görevi reddetmek mirası reddetmek midir?
Hayır. Görevli sıfatı ile mirasçı sıfatı ayrı olduğundan beyanlar ve süreler ayrı değerlendirilir. İki sıfatın ayrılması.
Birden fazla görevli tek başına işlem yapabilir mi?
Kural birlikte çalışmadır; vasiyetnamenin düzenlemesi, işin niteliği ve acele hâller bu değerlendirmeyi değiştirir. Birlikte görev.
Görevlinin hazırladığı liste borç sorumluluğunu sınırlar mı?
Kendiliğinden sınırlamaz. Envanter ile mirasın resmî defterinin tutulması farklı kurumlardır. Tereke listesi.
Görevli evi mahkemeye başvurmadan satabilir mi?
Her durumda satamaz. Mirasbırakanın taahhüdü, işlemin niteliği ve TMK m.553’teki izin ile istisna kuralları incelenir. Satış yetkisi.
Görevli tenfiz davası açmak zorunda mı?
Her olayda değil. Yapılacak işlem için izin, tescil veya dava yolundan hangisinin gerekli olduğu belirlenir. Dava ve hukuki yarar.
Mirasçılar gelir ve gider belgelerini isteyebilir mi?
Görevin denetlenebilmesi için hesap ve kayıt düzeni bulunmalıdır; bilgi ve belge talepleri görev kapsamı içinde değerlendirilir. Hesap verme.
Görevli ücret alabilir mi?
Hizmeti karşılığında uygun ücret isteyebilir; bütün dosyalara uygulanan kanuni tek oran yoktur. Ücret ve giderler.
Görevden alma kararına nasıl itiraz edilir?
TMK m.555 kapsamındaki karara tebliğden itibaren on beş gün içinde asliye mahkemesinde itiraz edilir; itiraz kararı kesindir. Denetim ve itiraz.
Görevli zarardan sorumlu tutulabilir mi?
Özen yükümlülüğünün ihlali, zarar ve diğer sorumluluk şartları varsa tazminat istenebilir. Her değer kaybı tek başına yeterli değildir. Tazminat.
Tereke temsilcisi aynı kişi ve aynı görev midir?
Hukuki sıfatlar farklıdır; yetkinin kaynağı ve kapsamı ayrı belirlenir. Kurumlar arasındaki fark.
Kaynakça
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, özellikle m.502, 531 ve devamı, 550–556, 592–593, 600, 605 ve devamı, 619 ve devamı ve 640; 13.10.2026 tarihinde kontrol edilen konsolide metin.
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, m.2, 6, 114 ve yargılama giderlerine ilişkin hükümler.
- Köksal Kocaağa, “Vasiyeti Yerine Getirme Görevlisinin Hukuki Niteliği”, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi arşivi, c.6, sy.2; yayıncı künyesinde 2002. Yayın kaydı, tam metin.
- Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, 08.02.2024, E.2023/512, K.2024/712. Kararın yeniden yayımlanan metni.
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, m.112, 146–147, 506 ve 508; özel miras hukuku hükümleriyle birlikte değerlendirilmiştir.