Hamilelik, Analık, Süt İzni ve Geçici Görevlendirme Dönemlerinde Şua İzni Hakları — Kadın Çalışanlar / İSG

Yayınlayan: Güneş & Güneş Hukuk Bürosu

Kısa cevap: Gebelik, analık izni veya süt izni tek başına şua izni doğuran bir sebep değildir. Sağlık izni, aynı takvim yılında kontrollü alanda fiilen çalışılan pozitif saatlerin EK-2 karşılığıdır. Hamilelik şüphesi olan veya hamile personel hamileliğin kalanında radyasyon alanında çalıştırılamaz; buna rağmen gebelik bildiriminden önce kazanılmış saatler silinmez. Emziren personel radyoaktif kirlilik riski bulunan radyasyon alanında çalıştırılamaz. Geçici görevin adı değil, fiilî alan ve belgelenen süre önemlidir.

Beş belirleyici kural

• Hamilelik radyasyon alanından çıkarılmayı gerektirir; şua iznine otomatik çıkış sağlamaz. Çalışma koşulları hamilelik şüphesi veya gebelik öğrenildiğinde gecikmeden yeniden düzenlenmelidir.
• Gebelikten önce kazanılan saatler korunur. Bildirimden sonra radyasyonsuz alanda geçirilen süre yeni saat üretmez; aynı yılın önceki kontrollü alan saatlerini ortadan kaldırmaz.
• Analık izni, süt izni ve sağlık izni farklı kurumlardır. Birinin ücretli veya çalışılmış sayılması, kontrollü alanda fiilen geçirilmemiş saatleri sağlık izni hesabına dönüştürmez.
• Emzirme yasağının kapsamı kontaminasyon riskine göre belirlenir. Açık radyoaktif kaynak kullanılan alan ile yalnızca dış ışınlama riski bulunan kapalı kaynak/X-ışını alanı aynı değildir.
• Ücret ve ek ödeme ayrı incelenir. Özel sektörde daha hafif işe geçiş temel ücret indirimi doğurmaz; fakat fiilî risk, vardiya veya performansa bağlı ek kalemin devamı kendi hukukî kaynağına göre belirlenir.

Şua izni nedir ve hangi mevzuata dayanır?

Şua izni, yürürlükteki düzenlemedeki adıyla sağlık izni, iyonlaştırıcı radyasyonla teşhis, tedavi veya araştırma yapılan kontrollü alanlarda fiilen çalışan personele verilen, yıllık izinden ayrı bir dinlenme hakkıdır. Güncel rejimin temel dayanakları şunlardır:

• 3153 sayılı Kanun,
• 13 Nisan 2023 tarihli ve 32162 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan İyonlaştırıcı Radyasyon ve Radyonüklit Kullanılarak Sunulan Sağlık Hizmetleri Hakkında Yönetmelik,
• 16 Ağustos 2013 tarihli Gebe veya Emziren Kadınların Çalıştırılma Şartlarıyla Emzirme Odaları ve Çocuk Bakım Yurtlarına Dair Yönetmelik,
• Çalışanın statüsüne göre 4857 sayılı İş Kanunu, 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve 5510 sayılı Kanun,
• Hizmet alanına göre Radyoloji, Nükleer Tıp ve Radyasyon Onkolojisi Hizmetleri Yönetmelikleri.

2023 tarihli Yönetmelik, 2022 tarihli önceki düzenlemeyi yürürlükten kaldırmıştır. Bu nedenle “her koşulda dört hafta” veya “kıdeme göre otomatik 30 gün” biçimindeki eski anlatımlar güncel olaylara doğrudan uygulanamaz. Olay 13 Nisan 2023'ten önce gerçekleşmişse, o tarihte yürürlükte olan hükümler ayrıca incelenmelidir.

35 saatlik çalışma haftası ile sağlık izni farklı haklardır

İyonlaştırıcı radyasyonla teşhis, tedavi veya araştırma yapılan yerler ile bu iş veya işlemlerde çalışan personelin haftalık çalışma süresi 35 saattir. Hizmet, bu sınır aşılmadan vardiya veya nöbet biçiminde düzenlenebilir. Bu haftalık sınır, EK-2'ye göre hesaplanan sağlık izninin yerine geçmez; iki koruma birlikte uygulanır.

Personel gebelik nedeniyle bütünüyle radyasyonsuz bir göreve geçirildiğinde, 35 saatlik özel sınırın aynen sürüp sürmeyeceği; fiilî görev, sözleşme, toplu iş sözleşmesi ve statü mevzuatına göre incelenir. İşveren, koruyucu görevlendirmeyi temel ücreti düşürmek veya sözleşmedeki çalışma koşullarını tek taraflı ağırlaştırmak için kullanamaz. Özel sektör gebe veya emziren çalışan için günlük yedi buçuk saat sınırı ve gece çalışması korumaları ayrıca uygulanır.

Sağlık izni nasıl hesaplanır?

Güncel sistem üç unsur üzerine kuruludur:

• Takvim yılı esas alınır.
• Yalnızca kontrollü alandaki fiilî çalışma süresi toplanır.
• EK-2'de her 50 saatlik kademe için bir gün olmak üzere en çok 30 gün izin öngörülür.

Pozitif fiilî çalışma süresi için pratik hesap `tavan(fiilî saat / 50)` şeklinde gösterilebilir; sonuç 30 günü aşamaz. EK-2'nin ilk satırındaki “0–50 saat” ifadesi, Yönetmeliğin fiilî çalışma şartıyla birlikte okunmalıdır. Hiç kontrollü alan çalışması olmayan sıfır saatlik durumda sırf tablo satırı nedeniyle bir günlük izin doğduğu kabul edilmemelidir. Pozitif 1–50 saat aralığı bir gündür.

Bu formül, tek başına bütün uyuşmazlığı çözmez. Önce ilgili yerin “kontrollü alan” olup olmadığı, kişinin orada hangi görevle ve ne kadar süre fiilen bulunduğu, mobil cihaz çalışmaları ve kayıtların güvenilirliği belirlenmelidir.

Sağlık izni:

• Bölünemez.
• Farklı yıllara ait izinlerle birleştirilemez.
• Kullanım yılı geçtikten sonra bir başka yıla yeniden devredilemez.
• Kullanıldığı sırada yıllık izin, doğum izni veya mevzuatta sayılan başka izinlerle aynı güne çakıştırılamaz.

Hesap yılı ile kullanım yılı aynı şey değildir

Yönetmelik, izin gününü bir takvim yılındaki fiilî kontrollü alan saatlerine göre belirler; doz sınırı aşımında iznin hemen kullandırılmasını ayrıca düzenler. Normal hesapta Sağlık Bakanlığının Danıştay dosyasına yansıyan uygulama açıklaması, hesap yılı sona erdikten sonra iznin izleyen ardışık yıl içinde kullandırılması yönündedir. Örneğin 2026 fiilî saatlerinden doğan izin 2027 içinde kullandırılır; 2028'e yeniden aktarılmaz ve 2027'de başka bir sağlık izniyle üst üste getirilmez.

Bu “izleyen yılda kullanım” açıklaması Yönetmeliğin 8. maddesinde aynı ifadeyle kurulmuş ayrı bir cümle değildir; idarî uygulamanın yorumudur. Buna karşılık 8. maddedeki bölünmeme, yıl geçişinde üst üste kullanmama ve diğer yıla aktarmama yasağı açık normdur. Kurum farklı bir takvim uyguluyorsa, hesap ve kullanım yılını gösteren yazılı tahakkuk istenmesi gerekir.

Danıştayın 2025 tarihli kararının anlamı

Danıştay Onikinci Dairesinin E.2023/3008, K.2025/2739 sayılı 27 Mayıs 2025 tarihli kararında çoğunluk; fiilî kontrollü alan saatine dayalı EK-2 hesabını, maruziyet bulunmayan bazı izin sürelerinin hesaba katılmamasını ve iznin yeniden devredilememesini hukuka uygun bulmuştur. Devir yasağı yönünden karar oybirliğiyle; fiilî saat, EK-2 ve hesap dışı süreler yönünden oyçokluğuyla verilmiştir. Karşıoy, 657 sayılı Kanunun 103. maddesindeki bir aylık iznin yönetmelikle daraltılamayacağını savunmuştur.

Kararda tebliğden itibaren 30 gün içinde Danıştay İdari Dava Daireleri Kuruluna temyiz yolu açık gösterilmiştir. 30 Ağustos 2026 itibarıyla resmî bir İDDK sonucu doğrulanamadığı için karar, kesinleşmiş yerleşik içtihat olarak değil, yürürlükteki düzenlemeyi destekleyen güçlü ve güncel bir Daire kararı olarak değerlendirilmelidir.

Gebelikten önce kazanılan saat örneği

Bir radyoloji teknikeri 2026 yılının 1 Ocak–31 Ağustos döneminde kontrollü alanda 620 saat fiilen çalışmış ve 1 Eylül'de gebeliğini bildirmiş olsun. Bildirimden sonra radyasyon alanında çalıştırılamaz; ancak ilk sekiz aydaki 620 saat silinmez. EK-2'de 601–650 saat aralığı 13 güne karşılık gelir. Bakanlığın uygulama açıklaması esas alındığında bu izin 2027 içinde, analık izniyle çakıştırılmadan ve 2028'e aktarılmadan planlanmalıdır.

Buna karşılık kişi yıl boyunca yalnızca MR veya idarî birimde çalışmış ve kontrollü alanda hiç fiilî çalışma yapmamışsa sağlık izni doğmaz. MR'ın iyonlaştırıcı radyasyon üretmemesi, çalışma yerinin bütün İSG risklerinden arınmış olduğu anlamına gelmez; manyetik alan, ergonomi, vardiya ve gebeliğe özgü diğer riskler ayrıca değerlendirilir.

Hamilelik şüphesi ve gebelik bildirildiğinde ne yapılmalıdır?

2023 tarihli Yönetmelik, hamilelik şüphesi bulunan ve hamile personelin çalışma koşullarının, embriyo ve fetüsün korunmasını sağlayacak ve halk için belirlenen doz sınırlarına uyacak biçimde yeniden düzenlenmesini ister. Devamında, bu personelin hamileliğin kalanında radyasyon alanlarında çalışmaması gerektiğini açıkça düzenler.

Bu nedenle:

• Çalışan, gebelik şüphesini veya gebeliği mümkün olan en kısa sürede sağlık raporuyla ve yazılı olarak bildirmelidir.
• İşveren veya kamu idaresi, radyasyon alanındaki görevi durdurmalı; işyeri hekimi, iş güvenliği uzmanı ve radyasyondan korunma sorumlusunun katkısıyla yeni risk değerlendirmesi yapmalıdır.
• Uygun radyasyonsuz görev belirlenmeli, görevlendirmenin birimi, süresi, çalışma saatleri ve ücret etkisi yazılılaştırılmalıdır.
• Kişisel dozimetre ve kontrollü alan giriş kayıtları bildirim tarihine kadar kapatılmalı; önceki fiilî saatler hesaplanarak çalışana bildirilmelidir.

Kurşun önlük, kişisel dozimetre veya çalışanın rızası, hamilelik döneminde radyasyon alanında çalışmama kuralını ortadan kaldırmaz. Personel eksikliği de geçerli bir istisna oluşturmaz.

1 mSv ne anlama gelir?

Nükleer Düzenleme Kurumunun doz sınırı açıklamalarında toplum üyesi kişiler için yıllık etkin doz sınırı 1 mSv olarak belirtilir. Sağlık hizmetleri düzenlemesi de fetüsün korunması ve halk için belirlenen doz sınırlarına uyulması gerektiğini söyler. Ancak bu değer, hamile çalışana “1 mSv'ye kadar kontrollü alanda çalışabilir” şeklinde bir kota vermez. Özel çalışma yasağı ayrıca uygulanır.

Radyasyonsuz görevin seçimi

İdarî büro, hasta kabul, eğitim, kalite, cihaz dışı kayıt işleri, uygun bir USG görevi veya uygun koşullarda MR birimi seçenek olabilir. Bununla birlikte görev adı üzerinden otomatik güvenlik sonucu kurulamaz. İşveren şu soruları yanıtlamalıdır:

• Görev alanı radyasyon alanının içinde veya bitişiğinde mi?
• Kaynak türü ve olası saçılan radyasyon nedir?
• MR'da güçlü manyetik alan, gürültü, acil tahliye ve sedasyon süreçleri bakımından risk var mı?
• Gece çalışması, günlük süre, ayakta kalma, biyolojik ve kimyasal riskler gebeliğe uygun mu?
• Hekim raporunda özel sınırlama var mı?

Özel sektör işçisi bakımından uyarlama mümkün değilse başka işe aktarım; bu da mümkün değilse ve çalışan isterse Yönetmelikteki koşullarla ücretsiz izin gündeme gelebilir. Bu seçenek, işverenin uygun işi araştırma ve riskleri azaltma yükümlülüğünü baştan ortadan kaldırmaz.

Analık izninde sağlık izni ne olur?

Analık izni, çalışanın doğum öncesi ve sonrası çalıştırılmadığı ayrı bir koruma dönemidir. Özel sektör işçisinde kural olarak doğumdan önce sekiz ve doğumdan sonra sekiz hafta olmak üzere toplam on altı haftadır; çoğul gebelikte doğum öncesine iki hafta eklenir. Sağlık durumu uygun olan işçi, hekim onayıyla doğumdan önceki üç haftaya kadar çalışabilir ve çalıştığı süreyi doğum sonrasına ekletebilir. Kamu personeli bakımından 657 sayılı Kanunun 104. maddesi esas alınır.

Analık izninde fiilî kontrollü alan çalışması bulunmadığından bu dönem yeni sağlık izni saati üretmez. Fakat analık izni başlamadan önce aynı yıl içinde oluşan saatler korunur.

Kullanım yılının analık izniyle çakışması riski

Sağlık izni bölünemediği ve analık izniyle aynı günlere bindirilemediği için şu senaryo önemlidir: Çalışan hesap yılında izin hakkı doğuracak kadar kontrollü alanda çalışmış, izleyen kullanım yılının önemli bölümünde analık izninde bulunmuş olabilir. Bakanlığın uygulama açıklamasında hesap yılı saatlerinden doğan izin izleyen ardışık yıl içinde kullandırılır; Yönetmelik ise bunun daha sonraki yıla yeniden aktarılmasını öngörmez.

Bu durumda çalışan, hesap yılı saat dökümünü ve kullanım yılı içinde analık izninden önce veya sonra uygun tarihte planlama yapılmasını yazılı istemelidir. Kullanım yılının tamamının başka bir kanunî izinle çakışması hâlinde otomatik devir veya otomatik ücret alacağı güvencesi verilmemelidir; ret ya da tahakkuk işlemi yazılı alınarak statüye uygun başvuru yolu değerlendirilmelidir.

Özel sektör işçisi yönünden analık iznindeki gelir, koşulları varsa SGK geçici iş göremezlik ödeneği ve işyeri uygulamasıyla belirlenir. Her özel işverenin on altı hafta boyunca ücreti ayrıca ve tam ödeyeceği varsayılamaz. Kamu personelinin aylık rejimi ise kendi statü mevzuatına tabidir.

Süt izni ve emzirme döneminde çalışma

Süt izni ile emzirme dönemi aynı kavram değildir. Süt izni, günlük belirli bir zaman dilimidir; emzirme dönemi ise daha geniş bir sağlık ve İSG koruma dönemidir.

Özel sektör işçisi, çocuğu bir yaşına gelene kadar günde toplam bir buçuk saat süt izni kullanır ve zamanını kendisi belirler. Bu süre 4857 sayılı Kanun bakımından çalışma süresinden sayılır. Kamu görevlisinde analık izni bitiminden sonraki ilk altı ay günde üç saat, ikinci altı ay günde bir buçuk saat süt izni vardır; saatlerin seçimi memura aittir.

Süt izninin ücretli veya çalışma süresinden sayılması, bu saatin sağlık izni hesabında kontrollü alanda fiilen çalışılmış saat olduğu anlamına gelmez. Çalışan süt izninde cihaz başında veya kontrollü alanda değilse bu zaman EK-2 fiilî saat toplamına eklenmez. Günün geri kalanında kontrollü alanda gerçekten çalışılan süre ise kayda girer.

Emziren personel için alan ayrımı

Gebe veya emziren özel sektör çalışanı günde yedi buçuk saatten fazla çalıştırılamaz. Gece çalışması bakımından da 2013 tarihli Yönetmelikteki gebelik ve doğum sonrası korumalar uygulanır. Kamu görevlilerinde 657 sayılı Kanun ve özel statü hükümleri ayrıca kontrol edilmelidir.

Geçici görevlendirmede sağlık izni hesabı

Geçici görevlendirme, sağlık iznini kendiliğinden kesmez veya doğurmaz. Sonuç, görevlendirme döneminde fiilen ne yapıldığına bağlıdır.

Radyasyonsuz görevlendirme

Personel idarî birime, yalnızca MR/USG yapılan bir alana veya kontrollü alan dışındaki başka göreve gönderilmişse bu dönem yeni sağlık izni saati üretmez. Görevlendirme öncesi aynı takvim yılında kazanılmış saatler korunur.

Radyasyon alanına görevlendirme

Başka hastane veya birimde röntgen, BT, anjiyografi, radyoterapi ya da nükleer tıp kontrollü alanında fiilen çalışma varsa saatler yıllık toplamda birleştirilmelidir. Gönderen kurum ve kabul eden kurum arasında en az şu kayıtlar paylaşılmalıdır:

• Görevlendirme onayı ve tarih aralığı,
• Birim, cihaz ve kaynak türü,
• Günlük vardiya ve fiilî kontrollü alan giriş–çıkışları,
• Kişisel dozimetre tahsis ve sonuç kayıtları,
• HBYS/RIS/PACS işlem kayıtları,
• Cihaz kullanım logları ve sorumlu amir onayı,
• Yıl içindeki önceki sağlık izni tahakkuk ve kullanım bilgisi.

Mobil röntgen ve C-kollu skopi

Ameliyathane, yoğun bakım, servis veya mobil sağlık aracında cihaz çalıştırıldığında sabit bir radyoloji odası bulunmaması, faaliyeti kendiliğinden kapsam dışına çıkarmaz. Çekim süresi, hazırlık ve kontrollü alanın nasıl kurulduğu, personelin kaynakla ilişkisi ve ilgili kayıtlar birlikte değerlendirilir. Ameliyat listesi tek başına her saatin kontrollü alan saati olduğunu göstermeyebilir; cihaz logu, vaka kaydı ve görev çizelgesi birlikte korunmalıdır.

Hamilelik şüphesi bulunan veya hamile personel, “sadece birkaç çekim”, “geçici görev” veya “kurşun önlük” gerekçeleriyle bu alanlara atanamaz.

Özel sektör işçisinin görev yeri, çalışma süresi veya işi sözleşmedeki koşullardan esaslı biçimde ayrılıyorsa İş Kanununun 22. maddesindeki yazılı değişiklik süreci gündeme gelebilir; işçi tarafından altı iş günü içinde yazılı kabul edilmeyen esaslı değişiklik kural olarak bağlayıcı olmaz. Başka bir işveren nezdinde görevlendirme, koşullarına göre geçici iş ilişkisi hükümlerini de doğurabilir. Kamu personelinde görevlendirme bir idarî işlemdir; yetki, sebep, süre ve hizmet gerekleri yönünden denetlenir. Gebelik koruması amacı taşıması, işlemi ücret, statü ve ölçülülük denetiminden çıkarmaz.

Ücret, prim ve özlük hakları

Özel sektör işçisi sağlık raporuyla gebeliğine uygun daha hafif bir işe geçirildiğinde İş Kanununun 74. maddesi uyarınca ücretinde indirim yapılamaz. Temel ücretin, yalnızca gebelik veya koruyucu görevlendirme nedeniyle düşürülmesi ayrımcılık ve ücret alacağı tartışması doğurabilir.

Ancak bordrodaki her kalem aynı değildir:

Kamu personelinde aylık, derece/kademe ve statü hakları kendi personel mevzuatına göre korunur. Fiilî çalışma, nöbet, risk veya özellikli birime bağlı ek ödeme için özel düzenleme aranır. “Şua izni doğmadı” cümlesi tek başına temel aylığı kesme yetkisi vermez.

Şua izni ile FHSZ aynı şey değildir

Sağlık izni, dinlenme hakkıdır. 5510 sayılı Kanunun 40. maddesindeki fiilî hizmet süresi zammı ise emeklilik hizmetine belirli koşullarla süre ekleyen sosyal güvenlik kurumudur. SGK'nın açıklamasına göre, diğer sigortalılarda Kanunda sayılan işte fiilen çalışma ve riskine maruz kalma şartı aranır.

Bu nedenle analık izni, radyasyonsuz görevlendirme veya süt izninin ücretli sayılması, tek başına bu sürelerin radyasyon riskine maruz kalınmış FHSZ günü olmasını sağlamaz. Buna karşılık bordro günü, fiilî görev günü ve maruziyet kaydı aynı şey değildir. İşverenin SGK bildirimi; puantaj, birim çizelgesi, dozimetre ve cihaz kayıtlarıyla karşılaştırılmalıdır. Sağlık izni hesabındaki saat formülü FHSZ hesabına aynen taşınmamalıdır.

Çalışanın statüsüne göre başvuru ve yargı yolu

Görevli mahkeme, yalnızca SGK statü kodundan çıkarılamaz. İstihdamın hukukî kaynağı, atama/sözleşme işlemi ve talebin niteliği birlikte incelenir.

Türkiye'deki bir işyerinde çalışan yabancı uyruklu personel de iş sağlığı ve güvenliği ile gebelik/emzirme korumalarından kural olarak yararlanır. Buna karşılık yabancı ülkedeki geçici görevlendirme, uygulanacak hukuk, sosyal güvenlik sözleşmesi ve sigortalılık bakımından ayrıca incelenmelidir. Yabancılık unsuru, Türkiye'deki radyasyon alanı güvenlik kuralını işverenin iradesiyle bertaraf etmez; FHSZ ve prim bildirimi sonucunu ise otomatik olarak belirlemez.

İşveren radyasyon alanından çıkarmazsa ne yapılabilir?

Öncelik, tehlikeyi belgeleyip güvenli çalışma koşulunu sağlamaktır. Çalışan gebelik raporu ve yazılı talebiyle İSG kuruluna; kurul yoksa işverene başvurarak tehlikenin tespitini ve önlem alınmasını isteyebilir. Ciddi ve yakın tehlike önlenemez nitelikteyse 6331 sayılı Kanunun 13. maddesindeki koşullarla tehlikeli bölgeyi terk etme ve çalışmaktan kaçınma gündeme gelebilir. Usulüne uygun kullanılan hak sırasında ücret ve diğer haklar korunur.

Bu hak, her uyuşmazlıkta işyerini habersiz terk etme yetkisi değildir. Kaçınılmaz tehlike dışındaki durumda kurul/işveren başvurusu, tespit ve karar süreci önem taşır. Rapor, görevlendirme yazısı, vardiya ve cihaz kayıtları saklanmalıdır.

Özel sektör işçisi bakımından işin sağlık için tehlikeli hâle gelmesi veya çalışma şartlarının uygulanmaması, somut koşullarda İş Kanununun 24. maddesi uyarınca haklı fesih oluşturabilir. Fakat haklı fesih; sağlık riski, işverenin bilgisi, ihlalin devamı, başvuru ve deliller bakımından dosya bazında değerlendirilmelidir. “İstifa ediyorum” şeklinde gerekçesiz dilekçe kıdem tazminatı ve ispat yönünden risk yaratır.

Gebelik nedeniyle farklı muamele veya fesih, İş Kanununun 5. maddesi kapsamında ayrımcılık tazminatı ve yoksun kalınan hakları gündeme getirebilir. Tazminat kanunen dört aya kadar ücret tutarındadır; otomatik olarak dört aylık ücret değildir. İş güvencesi koşulları varsa işe iade yolu da ayrıca değerlendirilir.

Kamu personeli bakımından hukuka aykırı görevlendirme veya izin ret işlemi için yazılı başvuru, iptal davası ve koşulları varsa yürütmenin durdurulması istenebilir. Yürütmenin durdurulması için işlemin açıkça hukuka aykırı olması ve uygulanması hâlinde telafisi güç veya imkânsız zarar doğması koşulları birlikte aranır.

Delil ve kayıt kontrol listesi

Uyuşmazlık çıkmadan önce şu belgelerin hukuka uygun yollarla korunması önemlidir:

• Gebelik veya emzirme durumunu gösteren sağlık raporu,
• İşverene/kuruma verilen dilekçe, evrak kayıt numarası, KEP veya kurumsal e-posta teslim kaydı,
• Geçici görevlendirme ve birim değişikliği yazıları,
• Vardiya, nöbet, puantaj ve kontrollü alan giriş–çıkış kayıtları,
• Kişisel dozimetre tahsis ve sonuç belgeleri,
• HBYS, RIS, PACS, cihaz ve vaka loglarının ilgili kişiye ilişkin, yetkili makamca alınmış dökümleri,
• Sağlık izni tahakkuk/kullanım formları,
• Ücret bordroları, banka kayıtları, prim/ek ödeme düzenlemesi ve toplu iş sözleşmesi,
• Risk değerlendirmesi, işyeri hekimi görüşü ve İSG kurulu kararı,
• SGK hizmet dökümü ve FHSZ bildirimleri,
• Ret yazısı, tebliğ zarfı veya elektronik tebligat zamanı.

Çalışan, görev gereği eriştiği hasta verilerini veya bütün hastane veri tabanını kişisel cihazına kopyalamamalıdır. Delil korunurken hasta mahremiyeti, ticari sır ve KVKK ilkeleri gözetilmeli; gerekirse kayıtların mahkeme veya kurumdan celbi istenmelidir.

İşverenin veya idarenin ileri sürebileceği savunmalar

Uyuşmazlıkta karşı taraf genellikle şu iddiaları ileri sürebilir:

• Çalışanın kontrollü alanda fiilen çalışmadığı veya iddia edilen saatlerin vardiya süresiyle karıştırıldığı,
• Cihazın kullanıldığı her saatin çalışanın maruziyet alanında bulunduğunu göstermediği,
• Gebelik raporunun veya bildirimin kuruma geç ulaştığı,
• Kesilen ödemenin temel ücret değil, fiilî risk/performans koşullu ödeme olduğu,
• Geçici görevin esaslı değişiklik oluşturmadığı ve sağlık koruması amacı taşıdığı,
• Haklı fesih öncesi işverene düzeltme imkânı verilmediği veya sağlık tehlikesinin raporla kanıtlanmadığı,
• Kamu davasının süresinde açılmadığı ya da yanlış hasma yöneltildiği,
• Sağlık izninin izleyen kullanım yılı içinde planlandığı fakat çalışanın başka izinde bulunması nedeniyle kullandırılamadığı.

Bu savunmalar otomatik olarak haklı değildir; ancak başvuru metni ve delil planı hazırlanırken peşinen değerlendirilmelidir.

Süre, gider ve geçici koruma notları

İşçilik alacakları ve tazminat taleplerinde dava öncesi arabuluculuk zorunludur. Arabuluculuk başvurusu harçsızdır; dava açılırsa başvuru tarihindeki harç, gider avansı, bilirkişi ve tebligat tarifeleri uygulanır. İşe iade için bir aylık başvuru süresi hak düşürücü niteliktedir. Diğer parasal taleplerde çoğunlukla beş yıllık zamanaşımı gündeme gelir; başlangıç tarihi ve geçiş hükümleri talep türüne göre ayrıca hesaplanmalıdır.

İdarî yargıda genel dava süresi, özel bir hüküm yoksa 60 gündür. Dava harcı, posta gideri ve olası bilirkişi/keşif avansı başvuru tarihindeki tarifeye göre değişir. Ödeme gücü olmayan kişiler, koşulları varsa adlî yardım talep edebilir. Sağlık riski sürüyorsa yürütmenin durdurulması talebi, tıbbî rapor ve somut görevlendirme kayıtlarıyla desteklenmelidir.

Uygulama için adım adım yol haritası

1. Sağlık raporunu alın; raporda gerekli çalışma sınırlamalarının açık olmasını sağlayın.
2. Raporu evrak kaydı, KEP veya teslimi ispatlanabilir başka bir kurumsal kanalla bildirin.
3. Radyasyon alanı dışındaki uygun görevi, ücret/statü korumasını ve işyeri hekimi incelemesini yazılı isteyin.
4. Bildirim tarihine kadar oluşan kontrollü alan saatlerinin ve sağlık izni tahakkukunun yazılı dökümünü talep edin.
5. Geçici görevlendirme varsa gönderen ve kabul eden kurum kayıtlarını ay sonlarında karşılaştırın.
6. Ücret bordrosundaki değişiklikte hangi kalemin hangi hukukî dayanakla kesildiğini yazılı sorun; ihtirazî kayıt gerekip gerekmediğini değerlendirin.
7. Tehlike devam ediyorsa 6331 sayılı Kanun prosedürünü işletin; doğrudan fesih veya işi bırakma kararı öncesinde statü, delil ve süreleri somut dosyada değerlendirin.
8. Ret işleminde görevli yargı kolunu ve tebliğ tarihini belirleyin; süre dolmadan arabuluculuk veya idarî başvuru/dava yolunu kullanın.

Örnek gebelik bildirimi ve güvenli görevlendirme talebi

Not: Bu örnek genel çerçevedir; çalışanın statüsü, raporu, kurum yapısı ve talebi doğrultusunda uyarlanmalıdır.

[KURUM / HASTANE / İŞVEREN ADINA]

Konu: Gebelik bildirimi, çalışma koşullarının uyarlanması ve fiilî çalışma kayıtlarımın bildirilmesi talebi

Kurumunuzda [unvan] olarak görev yapmaktayım. Ekli [tarih ve sayı] sağlık raporu uyarınca hamile olduğumu/hamilelik şüphesi bulunduğunu bildiriyorum.

İyonlaştırıcı radyasyon ve iş sağlığı ve güvenliği mevzuatı gereğince, hamileliğimin geri kalanında radyasyon alanında çalıştırılmamamı; işyeri hekimi ve iş güvenliği biriminin değerlendirmesi alınarak sağlığıma uygun, radyasyon alanı dışında bir görev belirlenmesini talep ederim.

Görev değişikliğinin temel ücretim ve statü haklarım korunarak yazılı biçimde bildirilmesini; bu bildirim tarihine kadar içinde bulunduğumuz takvim yılında kontrollü alanda fiilen çalıştığım saatlerin, dozimetre kayıtlarımın ve tahakkuk eden sağlık izni günümün tarafıma verilmesini ayrıca talep ederim.

Kişisel sağlık verilerimin yalnızca iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerinin yerine getirilmesi amacıyla, erişim yetkisi sınırlı tutularak işlenmesini rica ederim.

Ek: Sağlık raporu
Tarih
Ad Soyad
İmza

Senaryo bazlı sonuç matrisi

Sık yapılan hatalar

• Gebelik bildirimini yalnızca sözlü yapmak ve teslim kaydı almamak.
• Gebelik bildiriminin o yıl daha önce kazanılan bütün sağlık izni saatlerini sildiğini düşünmek.
• 1 mSv'yi hamile çalışanın kullanabileceği bir maruziyet kotası saymak.
• Emziren çalışana ilişkin kontaminasyon yasağını bütün görüntüleme alanlarına genellemek veya tersine kapalı kaynak kullanılan her alanı otomatik güvenli kabul etmek.
• Vardiya süresinin tamamını kontrollü alan fiilî saati saymak.
• Mobil cihaz ve ameliyathane çalışmalarını belgesiz bırakmak.
• Temel ücret ile fiilî çalışma koşullu ek ödemeyi ayırmadan kesin sonuç ileri sürmek.
• Gerekçesiz istifa dilekçesi vermek veya 6331 sayılı Kanundaki prosedürü gözetmeden işe gitmemek.
• İdarî işlemde tebliğ tarihini ve 60 günlük süreyi kaçırmak.
• Delil amacıyla hasta verilerini yetkisiz biçimde kopyalamak.

Sık sorulan sorular

Gebelik raporunu verdiğim gün şua iznine çıkar mıyım?

Hayır. Gebelik, otomatik sağlık izni sebebi değildir. Radyasyon alanındaki çalışma durdurulur ve uygun radyasyonsuz görev belirlenir. Bildirimden önce hesap yılında oluşmuş fiilî saatler ayrıca kaydedilir; bunların izin karşılığı, Bakanlığın uygulama açıklamasına göre izleyen yıl içinde planlanır.

Gebelikten önce çalıştığım saatler silinir mi?

Hayır. Aynı takvim yılındaki belgeli kontrollü alan saatleri korunur. Yalnızca gebelik nedeniyle radyasyonsuz geçirilen sonraki dönem yeni saat üretmez.

Sıfır saat çalışmayla EK-2'den bir gün izin çıkar mı?

Hayır görüşü daha güçlüdür. Yönetmelik fiilî çalışma şartı arar; tablonun ilk satırı pozitif 1–50 saat için bir gün şeklinde uygulanmalıdır. Sıfır saatle sağlık izni üretmek düzenlemenin amacı ve Danıştayın fiilî çalışma gerekçesiyle bağdaşmaz.

Analık iznine ayrılmadan önce doğmuş sağlık iznimi kullanabilir miyim?

Bakanlığın uygulama açıklamasına göre hesap yılı saatlerinden doğan izin izleyen ardışık yıl içinde ve diğer izinle çakıştırılmadan planlanır. Analık izni kullanım yılının önemli bölümünü kapsıyorsa gecikmeden yazılı başvuru yapılmalıdır; bir sonraki yıla yeniden aktarım veya otomatik ödeme varsayılmamalıdır.

Emzirirken nükleer tıpta çalışabilir miyim?

Radyoaktif kirlilik riski bulunan sıcak oda, açık kaynak ve benzeri alanlarda çalıştırılamazsınız. Nükleer tıp merkezindeki her oda aynı riskte olmayabilir; alan sınıflandırması ve görev içeriği yazılı risk değerlendirmesiyle belirlenmelidir.

Emzirirken röntgen veya BT'de çalışmak tamamen yasak mı?

Mevzuat emziren personel için mutlak yasağı radyoaktif kirlilik riski bulunan alanlara bağlar. Kontaminasyon riski bulunmayan X-ışını/BT alanında çalışma otomatik olarak serbest veya güvenli sayılmaz; risk değerlendirmesi, doz izleme, günlük süre, süt izni ve hekim görüşü birlikte aranır.

Süt izni sağlık izni saatine eklenir mi?

Süt izni iş hukuku bakımından çalışma süresinden sayılsa da kontrollü alanda fiilen geçirilmemişse EK-2 saatine eklenmez. Günün kalanındaki gerçek kontrollü alan süresi kaydedilir.

Radyasyonsuz göreve geçince maaşım düşürülebilir mi?

Özel sektör işçisinin daha hafif işe aktarılması temel ücret indirimi doğurmaz. Fakat nöbet, fazla çalışma, performans veya fiilî risk koşullu her kalemin devamı ayrı incelenir. Kamu personelinde özel ek ödeme mevzuatı kontrol edilir.

Geçici görevdeki saatlerimi hangi kurum hesaplar?

Nihai yıllık hesap tekleştirilmelidir. Gönderen kurum personel dosyasını tutarken kabul eden kurum fiilî alan ve cihaz kayıtlarını üretir. İki kurumdan da imzalı döküm alıp toplamı karşılaştırmak en güvenli yöntemdir.

Dozimetrem düşük çıktıysa sağlık izni alamaz mıyım?

Tek başına düşük dozimetre sonucu hakkı ortadan kaldırmaz. Güncel ölçüt kontrollü alandaki fiilî çalışmadır. Bununla birlikte dozimetre, alan sınıflandırması ve fiilî çalışmanın ispatında önemli delildir.

İşveren beni hamileyken “birkaç çekim” için çağırabilir mi?

Hayır. Geçici, kısa süreli veya koruyucu ekipmanlı olması, hamilelik süresinin kalanında radyasyon alanında çalışmama kuralını kaldırmaz. Yazılı itiraz ve İSG başvurusu yapılmalıdır.

Şua izni kullandırılmazsa hemen para alacağına dönüşür mü?

İş ilişkisi sürerken sağlık izninin paraya çevrilmesi güncel düzenlemenin koruyucu amacına uygun değildir. Eski dönem Yargıtay kararları, kullanılmayan iznin sözleşme sonunda alacağa dönüşmesini kabul etmiştir; ancak 2023 sonrası dönem, olay tarihi ve güncel düzenleme ayrıca değerlendirilmelidir.

Kamu personeliyim; ret yazısına karşı ne kadar sürem var?

Özel hüküm yoksa idarî işlemin yazılı bildirimini izleyen günden itibaren genel dava süresi 60 gündür. İYUK m.11 başvurusu süreyi etkileyebilir. Statü, makam ve tebliğ biçimi görülmeden son gün hesabı yapılmamalıdır.

Gebelik nedeniyle işten çıkarılırsam hangi yollar var?

İşçi statüsünde ayrımcılık, işçilik alacakları ve koşulları varsa işe iade gündeme gelir. İşe iade için fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvuru gerekir. Kamu personelinde ise işlem iptali ve gerekiyorsa yürütmenin durdurulması yolu değerlendirilir.

Kişisel sağlık verileri ve gizlilik

Gebelik raporu ve sağlık bilgileri KVKK bakımından özel nitelikli kişisel veridir. Kurum yalnızca iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüğünü yerine getirmek için gerekli veriyi, uygun hukukî sebep ve güvenlik tedbirleriyle işlemeli; erişimi işyeri hekimi, yetkili personel ve zorunlu süreçlerle sınırlandırmalıdır. Çalışan da başvurusuna ihtiyaç dışı tahlil, hasta verisi veya mahrem ayrıntı eklememelidir.

Sonuç

Hamilelik, analık ve emzirme dönemlerinde doğru soru “çalışanın şua izni kesilir mi?” değil; aynı takvim yılında hangi kontrollü alan saatleri gerçekten oluştu, hangi tarihten sonra çalışma yasağı başladı ve doğmuş izin ne zaman kullandırılmalı? sorusudur. Geçici görevlendirmede de kadro veya yazıdaki unvan değil, fiilî alan ve kayıt belirleyicidir.

Güneş & Güneş Hukuk Bürosu, 1999'da Kemer'de kurulmuş olup 2007'den bu yana Antalya merkezli olarak faaliyet göstermektedir. Bu metin Türkiye genelinde uygulanabilen mevzuata ilişkin genel hukukî bilgilendirmedir; somut olayın statüsü, tarihi, sözleşmesi, toplu iş sözleşmesi, raporu ve kurum kayıtları görülmeden hukukî görüş veya sonuç garantisi sayılmaz.

Resmî kaynaklar ve ileri okuma

• 13 Nisan 2023 tarihli İyonlaştırıcı Radyasyon ve Radyonüklit Kullanılarak Sunulan Sağlık Hizmetleri Hakkında Yönetmelik
• 16 Ağustos 2013 tarihli Gebe veya Emziren Kadınların Çalıştırılma Şartları Yönetmeliği
• 16 Aralık 2025 tarihli Radyoloji Hizmetleri Yönetmeliği değişikliği
• 3153 sayılı Kanun
• 4857 sayılı İş Kanunu
• 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu
• 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu
• 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu
• Nükleer Düzenleme Kurumu — Sıkça Sorulan Sorular
• SGK — Fiilî Hizmet Süresi Zammı