Fiilî Hizmet Süresi Zammı (FHSZ / Yıpranma Payı) ile Şua İzni Arasındaki Farklar ve SGK Emeklilik Hesabı

FHSZ, şua izni, itibarî hizmet ve hizmet tespiti aynı şey midir?

Hayır. Bu dosyalardaki en pahalı hata, farklı hukuk kurumlarını tek bir “yıpranma” başlığı altında birleştirmektir.

Şua izni davasında elde edilen karar FHSZ davasında yararlı olabilir; ancak iki dava aynı değildir. Şua izni çoğunlukla kontrollü alandaki fiilî saate, FHSZ ise risk altında geçen ve SGK’ya bildirilmesi gereken gün/saat karşılığına dayanır. Üstelik SGK, tarafı olmadığı bir işçilik alacağı kararının her sonucuyla kendiliğinden bağlı sayılmaz.

Sağlık çalışanlarında 90 günlük ve 60 günlük FHSZ arasındaki fark nedir?

5510 sayılı Kanun m.40 tablosunda sağlık alanında iki ayrı hukuki kapı vardır.

Sıra 11: Radyoaktif ve radyoiyonizan maddelerle yapılan işler — 90 gün

Doğal veya yapay radyoaktif, radyoiyonizan maddeler ya da diğer korpüsküler emanasyon kaynaklarıyla yapılan işlerde fiilen çalışanlar, her 360 kapsam günü için 90 gün FHSZ kazanır. Röntgen, bilgisayarlı tomografi, floroskopi/skopi, anjiyografi, nükleer tıp ve radyoterapi faaliyetleri somut cihaz ve görev yönünden bu kapsamda olabilir.

Unvan tek başına yeterli değildir. Radyoloji teknikeri olup yalnız MR veya ultrasonla çalışan kişi bakımından iyonlaştırıcı radyasyon işi kanıtlanmadan 90 gün uygulanmaz. Tersine, unvanı farklı olsa bile cihaz, görev ve fiilî maruziyet koşulları gerçekleşen bir çalışan somut delillerle sıra 11 kapsamında değerlendirilebilir.

Sıra 20: İnsan sağlığına ilişkin işler — 60 gün

7146 sayılı Kanunla 3 Ağustos 2018’de eklenen sıra 20; 1219, 6283 ve 6197 sayılı kanunlar kapsamında sağlık meslek mensubu sayılan ve insan sağlığı için koruyucu, teşhis, tedavi veya rehabilite edici hizmetlerde çalışanları kapsar. Her 360 kapsam günü için 60 gün eklenir.

Bu hak 3 Ağustos 2018’den önceki sağlık hizmetlerine sırf bugün sağlık çalışanı olunması nedeniyle geriye yürütülemez. Önceki dönem için sıra 11, 506 Ek m.5 veya 5434 m.32 gibi başka bir dayanak varsa o dönem kendi koşullarıyla incelenir.

Aynı gün hem 90 hem 60 gün kazanılır mı?

Hayır. Fiilî Hizmet Süresi Zammı Yönetmeliği m.9/5 uyarınca aynı anda birden fazla FHSZ işine tabi olan sigortalıya yüksek olan oran uygulanır. Bu nedenle aynı radyolojik işlem günü için 60+90=150 gün üzerinden hesap yapılamaz.

FHSZ’den kimler yararlanabilir?

5510 m.40, 4/1-a kapsamındaki hizmet akdiyle çalışanlar ile 4/1-c kapsamındaki kamu görevlilerini kapsar. Uzun vadeli sigorta kollarına tabi çalışma gerekir. Sosyal güvenlik destek primiyle çalışan emekliler ve yalnız kısa vadeli sigorta kollarına tabi kişiler kural olarak yararlanamaz.

4/1-b (Bağ-Kur) statüsü m.40’ın kişi kapsamına dâhil değildir. Ancak “şirket üzerinden fatura” görünümünün arkasında bağımlı çalışma varsa, önce gerçek ilişkinin 4/a hizmet akdi olup olmadığı ayrı bir sigortalılık uyuşmazlığı olarak incelenmelidir. Bu nitelendirme yapılmadan doğrudan FHSZ hesabına geçilmemelidir.

Şu kişiler bakımından somut görev ve statü araştırması gerekir:

• Özel hastane ve tıp merkezi çalışanları
• Kamu hastanelerindeki 4/D sürekli işçiler
• Kamu hastanesinde hizmet alımı/alt işveren döneminde çalışmış kişiler
• 657 sayılı Kanuna tabi memurlar ve 4/B sözleşmeli personel
• Üniversite ve şehir hastanesi çalışanları
• Radyoloji uzmanları, tıbbi görüntüleme teknikerleri, nükleer tıp ve radyoterapi personeli
• Anjiyo, ameliyathane ve mobil C-kollu skopiyle çalışan ekipler
• Sağlık fizikçileri ve radyasyon güvenliği görevleri bulunan çalışanlar

FHSZ için yalnız unvan yeterli midir?

Hayır. Yönetmelik, kural olarak hem tabloda sayılan işte/işyerinde fiilen çalışmayı hem de o işin riskine maruz kalmayı arar. Kontrol, denetim veya idare amacıyla kısa süreli gözlem; işi fiilen yapmadan yönetme; otomasyon veya ileri teknoloji nedeniyle riskin gerçekten ortadan kalktığı durumlar kapsam dışında kalabilir.

Bu nedenle doğru inceleme şu dört soruyu yanıtlar:

1. Hangi cihaz veya kaynak kullanıldı; iyonlaştırıcı radyasyon üretiyor mu?
2. Çalışan hangi tarihlerde hangi görevi bizzat yaptı?
3. İşin riski o çalışma biçiminde devam ediyor muydu?
4. Bu süreler SGK’ya hangi FHSZ oranı ve belge türüyle bildirildi?

Dozimetrede “0” veya düşük değer bulunması tek başına hakkı otomatik kaldırmaz; cihaz, iş akışı, alan sınıflandırması ve koruyucu önlemler birlikte değerlendirilir. Buna karşılık yalnız radyoloji biriminin yakınında bulunmak da otomatik FHSZ yaratmaz.

Şua izni günleri FHSZ hesabına katılır mı?

Kural olarak hayır. Şua izni, işçinin radyasyonlu alandan uzaklaştırıldığı bir dinlenme dönemidir. FHSZ ise fiilen kapsam işinde çalışma ve riske maruz kalma karşılığıdır. Bu nedenle şua/sağlık izni kullanılan günler normal sigortalılık bakımından ücretli gün olarak bildirilebilse bile FHSZ kapsam günü olarak ayrıca gösterilmez.

Tablo, radyasyon ve sağlık çalışanlarına ilişkindir. Kanunda bazı başka meslek grupları için özel istisnalar bulunması, bu çalışanlara otomatik uygulanmaz.

Gebelik, analık ve süt izni dönemi

Gebe çalışanın radyasyon riskinden uzaklaştırılması ve risksiz birimde görevlendirilmesi hâlinde, kontrollü alanda fiilen geçmeyen dönem FHSZ gününe eklenmez. Analık izni, rapor ve süt izni nedeniyle fiilî risk altında yapılmayan çalışmalar da aynı mantıktadır. Ancak bu dönemler kişinin normal sigortalılığı, borçlanması veya personel hukuku bakımından farklı sonuçlar doğurabilir; “FHSZ yoktur” sonucu tüm sosyal güvenlik gününün yok sayıldığı anlamına gelmez.

FHSZ nasıl hesaplanır?

Temel formül şöyledir:

FHSZ günü = Fiilî kapsam günü × ilgili satırdaki ek gün / 360

Radyasyon işi için:

FHSZ = fiilî sıra 11 günü × 90 / 360

Sağlık hizmeti için:

FHSZ = fiilî sıra 20 günü × 60 / 360

360 günün tamamlanması hak doğumunun ön şartı değildir; 360 günden eksik süreler orantılı hesaplanır. Gün kesirleri ve ay içi saatlerin güne çevrilmesi SGK’nın yürürlükteki bildirim usulüne göre yapılmalıdır.

Örnek 1: 300 gün fiilî radyasyon çalışması

Bir çalışan yıl içinde 300 gün sıra 11 kapsamındaki radyasyon işini fiilen yapmışsa:

300 × 90 / 360 = 75 gün FHSZ

Toplam sigortalı günü 360 görünse bile 30 gün şua izni, 20 gün yıllık izin ve 10 gün rapor nedeniyle fiilî radyasyon günü 300 ise FHSZ 90 değil 75 gündür.

Örnek 2: 300 gün kapsam içi sağlık hizmeti

Sıra 20 koşullarında 300 gün fiilen çalışan sağlık meslek mensubu için:

300 × 60 / 360 = 50 gün FHSZ

Örnek 3: Aynı yıl içinde 240 gün radyasyon, 60 gün diğer sağlık işi

Günler çakışmıyorsa:

• Sıra 11: 240 × 90 / 360 = 60 gün
• Sıra 20: 60 × 60 / 360 = 10 gün
• Toplam: 70 gün FHSZ

240 radyasyon gününün ayrıca 60 günlük sağlık satırından ikinci kez hesaplanması mümkün değildir.

Kısmi süreli veya günün bir bölümünde çalışanlarda hesap nasıl yapılır?

FHSZ tam zamanlı sözleşmeye özgü değildir. Günün yalnız bir bölümünde kapsam işinde çalışanların ay içindeki kapsam saatleri toplanır ve yasal günlük çalışma süresine bölünerek gün karşılığı bulunur. Sağlık alanında günlük çalışma süresi, 3153 sayılı Kanun ve somut iş düzeni dikkate alınarak belirlenmelidir; otomatik biçimde her dosyada 7,5 saat kabul edilmemelidir.

Örnek: Yasal günlük süre 7 saat olan bir işte ay içinde 70 saat fiilî radyasyon çalışması kanıtlanmışsa 10 kapsam günü bulunur. Aynı ayın kalan normal çalışma günleri standart belgeyle, bu 10 gün ise ilgili FHSZ belge türüyle bildirilir. Aynı sigortalı için ay toplamı 30 günü aşamaz.

Kısmi süreli çalışmanın bildirimi; vardiya, cihaz oturumu, işlem logu ve bordroyla saat bazında kurulmalıdır. Sadece “haftada iki gün çalışıyordu” şeklindeki soyut tanık anlatımı hesap için yeterli olmayabilir.

FHSZ prim gününü ve emeklilik yaşını nasıl etkiler?

FHSZ’nin iki ayrı etkisi vardır:

1. Prim ödeme gününe ekleme: Hesaplanan FHSZ, sağlık/radyasyon çalışanlarında toplam beş yılı geçmemek üzere uzun vadeli sigorta kollarında prim gününe eklenir.
2. Yaş haddinden indirim: Kapsam işinde en az 3.600 gün çalışılmışsa, kazanılan FHSZ’nin yarısı en fazla üç yıl olmak üzere emeklilik yaş haddinden indirilir.

Bu iki sonuç karıştırılmamalıdır. Örneğin 1.800 kapsam günü olan kişinin FHSZ’si prim gününe eklenebilir; ancak radyasyon/sağlık işi bakımından 3.600 gün eşiği tamamlanmadığı için henüz yaş indirimi uygulanmaz.

3.600 gün, on takvim yılı mıdır?

Çoğu zaman değildir. İzinler, raporlar, genel tatiller ve fiilen risk altında geçmeyen süreler çıkarıldığından, 3.600 kapsam gününe ulaşmak on takvim yılından daha uzun sürebilir. E-Devlet hizmet dökümündeki toplam prim günü, m.40 kapsamındaki fiilî günle aynı sayı olmayabilir.

Radyasyon çalışanı için emeklilik örneği

12 yıl boyunca toplam 4.320 sıra 11 kapsam günü bulunan bir çalışan için:

• FHSZ: 4.320 × 90 / 360 = 1.080 gün
• Prim gününe ek: 1.080 gün
• 3.600 gün eşiği sağlandığı için yaş indirimi: 1.080 / 2 = 540 gün (1 yıl 6 ay)

Bu örnek yalnız FHSZ etkisini gösterir. Kişinin gerçek emeklilik tarihi; ilk sigorta girişi, doğum tarihi, cinsiyet, 4/a–4/c statüsü, hizmet birleştirmesi, EYT/geçiş hükümleri, borçlanmalar ve toplam prim gününe göre ayrıca hesaplanır. Her kişi için “normal yaş 60” veya “mutlaka 7.200 gün” varsayımı yapılamaz.

60 günlük sağlık satırında azamî pratik etki

Sıra 20’de teorik olarak 30 yıl × 60 gün = 1.800 gün FHSZ elde edilir; yarısı 900 gün, yani 2 yıl 6 ay yaş indirimi eder. Kanundaki genel yaş indirimi tavanı üç yıl olsa da, sadece 60 günlük satırda beş yıllık FHSZ üst sınırı ve yarım indirim nedeniyle pratik tavan 2 yıl 6 aydır. Başka FHSZ süreleri ve geçiş rejimleri varsa birleşik hesap ayrıca yapılır.

1 Ekim 2008 ve 3 Ağustos 2018 tarihleri neden önemlidir?

5510 sayılı Kanun geçici m.7, 2008 öncesi hizmetlerin tabi oldukları eski kanuna göre değerlendirilmesini öngörür. Bu nedenle bütün kariyeri tek bir 90/360 formülüyle hesaplamak hatalıdır.

Eski Emekli Sandığı iştirakçisinin 2008 sonrası kamu hizmetinde hangi kurala tabi olacağı, 5510 geçici m.4 ve SGK/HİTAP kayıtlarıyla birlikte incelenmelidir. “2008’den önce memuriyete girdim, 2008 sonrası bütün dönemim sınırsız 5434’tür” veya bunun tam tersi biçimindeki kesin genellemeler güvenli değildir.

FHSZ sigortalılık başlangıcını geriye çeker mi?

FHSZ prim ödeme gün sayısına eklenir ve şartları varsa yaş haddinden indirilir; bu, her durumda sigortalılık başlangıç tarihinin takvimde geriye alınacağı anlamına gelmez.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun E.2024/10-151, K.2024/359 sayılı kararı; 5434 kapsamında kazanılan fiilî hizmet müddeti zammının emeklilik işlemlerinde hizmet ve yaş yönünden dikkate alınacağını, ancak 506 kapsamındaki tahsis hesabında sigorta başlangıcını geriye götürerek yeni bir başlangıç tarihi yaratamayacağını kabul etmiştir. Karar, özellikle eski kamu hizmeti ile sonraki 4/a hizmetinin birleştiği dosyalarda önemlidir.

Bu nedenle internet hesaplayıcısında “FHSZ gününü ilk girişten çıkarma” yöntemiyle bulunan tarih, tek başına güvenilir emeklilik tarihi değildir.

4/a işçi, 4/c kamu görevlisi ve 4/b çalışan bakımından farklar nelerdir?

657 sayılı Kanun m.4/B “sözleşmeli personel” etiketi, tek başına 4/a veya 4/c sonucunu vermez. İlgili sözleşmenin dayanağı, işe giriş tarihi, SGK tescil statüsü ve kurumun personel rejimi birlikte okunmalıdır.

Kamu çalışanlarında görev uyuşmazlığı neden kritiktir?

Uyuşmazlık Mahkemesinin E.2022/134, K.2022/213 sayılı kararı; 5434 kapsamındaki eski kamu hizmetine dayanılarak FHZ ve yaşlılık aylığı istenen dosyayı idarî yargıda görmüştür. Aynı kararın gerekçesi, 5510 yürürlüğünden sonra ilk defa 4/c kapsamına girenlerin 5510’dan doğan sosyal güvenlik uyuşmazlıklarının adlî yargıda çözüleceğini ayırır.

Bu nedenle önce şu sorular cevaplanmalıdır: Talep edilen süre hangi tarihte geçti? Kişi o tarihte hangi rejime tabi idi? Dava, SGK tahsis/tescil işlemini mi; yoksa kamu kurumunun görevlendirme veya prim belgesi düzenlememesini mi hedefliyor? Yanlış yargı kolu zaman ve gider kaybına yol açar.

FHSZ’nin SGK’ya doğru bildirilip bildirilmediği nasıl kontrol edilir?

İlk kontrol e-Devlet’te 4A Hizmet Dökümü, 4C Tescil/Hizmet ve HİTAP hizmet bilgileri üzerinden yapılabilir. Ancak toplam prim günü tek başına yeterli değildir. Ayların FHSZ oranına uygun belge türüyle ayrıştırılıp ayrıştırılmadığı ve ek günlerin hizmete işlendiği incelenmelidir.

İşveren belge türleri zaman içinde ve sigorta kollarına göre değişebildiği için her dosyada tek bir “29” veya “32” kodu doğru kabul edilmemelidir. Güncel Muhtasar ve Prim Hizmet Beyannamesi/SGK belge türü listesi, uyuşmazlık ayındaki yürürlükteki kuralla karşılaştırılmalıdır. Aynı ay içinde örneğin kapsam dışı günler standart belgeyle, kapsam içi günler ilgili 60 veya 90 günlük FHSZ belge türüyle ayrıştırılabilir; toplam bildirim 30 günü geçemez.

Çalışan için SGK kayıt kontrol listesi

• [ ] E-Devlet hizmet dökümünü “barkodlu belge” olarak indirin.
• [ ] Her ayın prim gününü, işyeri sicilini ve belge türünü kaydedin.
• [ ] Şua/yıllık/rapor günlerini ayrı takvimde işaretleyin.
• [ ] Radyasyon işi yapılan günleri ve diğer sağlık hizmeti günlerini ayırın.
• [ ] 60 ve 90 günlük satırların aynı gün için çift bildirilmediğini kontrol edin.
• [ ] İşveren bordrosu ile SGK gün/prime esas kazanç kaydını karşılaştırın.
• [ ] Kamu çalışanıysanız HİTAP/FHZ tespit belgesini kurumunuzdan isteyin.
• [ ] Emeklilik başvurusundan önce SGK’dan yazılı ve gerekçeli hizmet/tahsis hesabı talep edin.

FHSZ eksik veya yanlış bildirilmişse hangi adımlar izlenmelidir?

1. Dönem ve talep türünü sınıflandırın

Önce uyuşmazlığın şu üç gruptan hangisine girdiği belirlenmelidir:

1. Hiç bildirilmeyen çalışma: Sigortalılık günleri SGK’da yoktur.
2. Eksik gün veya kazanç: Çalışma bildirilmiştir; bazı günler/kazançlar eksiktir.
3. FHSZ niteliği/kodu eksikliği: Normal prim günü bildirilmiş, ancak kapsam işindeki günler FHSZ belge türüyle gösterilmemiştir.

Üçüncü ihtilafa uygulamada “FHSZ tespiti” denilse de, klasik bildirimsiz hizmet tespitiyle aynı süre ve taraf kurallarına otomatik tabi olduğu varsayılmamalıdır.

2. İşverenden ve kamu kurumundan kayıt isteyin

Çalışanın yazılı başvurusu; hangi dönemlerde hangi cihazla, hangi birimde ve kaç gün/saat çalıştığını somutlaştırmalı; MUHSGK/APHB düzeltme bildirgesi, kamu personeli için FHZ tespit belgesi ve HİTAP güncellemesi talep etmelidir.

3. SGK’ya başvurun

7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.4 uyarınca, zorunlu sigortalılık sürelerinin tespiti talepleri hariç sosyal güvenlik uyuşmazlıklarında dava açmadan önce SGK’ya başvuru zorunludur. Başvuruya 60 gün içinde cevap verilmezse talep reddedilmiş sayılır; başvuruda geçen süre zamanaşımı ve hak düşürücü süre hesabında dikkate alınmaz.

FHSZ niteliği/kodu düzeltme taleplerinde güvenli yöntem, işveren başvurusunun ardından ilgili Sosyal Güvenlik İl Müdürlüğü/Sosyal Güvenlik Merkezine delilleriyle yazılı başvurmaktır. Salt bildirimsiz zorunlu sigortalılık tespiti m.4 istisnasında olsa bile, idari inceleme ve delil toplama bakımından SGK başvurusu çoğu dosyada yararlıdır.

SGK’ya örnek talep paragrafı

“[Başlangıç–bitiş] tarihleri arasında [işveren/kurum] bünyesinde [birim ve görev] olarak çalıştım. Ekli görev, vardiya, cihaz, dozimetre ve sistem kayıtları bu dönemde 5510 sayılı Kanun m.40 tablosunun [11/20]. sırası kapsamındaki işleri fiilen yaptığımı göstermektedir. Normal hizmet olarak bildirilen veya eksik FHSZ ile bildirilen günlerimin ay ve gün bazında incelenmesini; uygun FHSZ belge türü/oranıyla düzeltilmesini, ek prim ve hizmet günlerinin tescilini, 4/c hizmetler bakımından HİTAP/FHZ kayıtlarının güncellenmesini ve sonucunun gerekçeli olarak tarafıma bildirilmesini talep ederim.”

Başvuruda T.C. kimlik numarası, işyeri sicili, dönem tablosu ve ek listesi bulunmalı; hasta verileri gereksiz biçimde eklenmemelidir.

4. SGK denetimi veya işyeri incelemesi talep edin

Yönetmelik m.6, işyeri ve işin kapsamı ile fiilî çalışmanın SGK denetim elemanları, iş müfettişleri veya uzman kişilerce incelenmesine imkân verir. Cihaz lisansı, alan sınıflandırması ve iş akışı yerinde incelemeyle belirlenebilir.

5. Görevli yargıda doğru davayı açın

4/a kapsamındaki FHSZ ve zorunlu sigortalılık uyuşmazlıklarında kural olarak iş mahkemesi görevlidir. SGK, sosyal güvenlik kaydını etkileyecek davada talebin niteliğine göre davalı veya yasal konumda taraf olmalıdır. Hangi işverenlerin davaya yöneltileceği, uyuşmazlık dönemindeki tescilli işveren, işyeri devri ve alt işveren ilişkisine göre belirlenir; şua izni ücret alacağındaki müteselsil sorumluluk formülü FHSZ davasına aynen kopyalanamaz.

5434 kapsamındaki eski kamu hizmeti veya personel/idare işlemi söz konusuysa idarî yargı süresi ve görev ayrıca kontrol edilmelidir.

FHSZ uyuşmazlığında beş yıllık süre her zaman uygulanır mı?

Hayır. 5510 sayılı Kanun m.86/9’daki beş yıllık hak düşürücü süre, Kuruma hiç bildirilmeyen zorunlu sigortalılık çalışmalarının tespiti için öngörülmüştür. Süre, kural olarak hizmetin geçtiği yılın sonundan başlar; durma ve kesilme kuralları zamanaşımından farklıdır.

Ancak hizmetin kendisi SGK’ya bildirilmiş, yalnız FHSZ belge türü veya işin niteliği yanlış gösterilmişse uyuşmazlık salt “bildirimsiz çalışma” değildir. Yargıtay uygulamasında Kurumun çalışmadan haberdar olduğu belgeli dönemler ile bildirimsiz dönem ayrılır. Bu nedenle “SGK’da normal prim var, öyleyse süresiz dava açılır” veya “beş yıl geçti, bütün FHSZ kesin kayboldu” şeklindeki iki genelleme de hatalıdır.

Eski 5434 hizmetleri, idarî başvuru/iptal davası süreleri ve yaşlılık aylığı tahsis işlemleri ayrıca değerlendirilir. Süre analizi yapılırken çalışma yılı, SGK bildirim belgeleri, işten çıkış, kesintisiz çalışma, Kurum tespiti ve talebin hüküm sonucu ayrı ayrı yazılmalıdır.

Arabuluculuk gerekir mi?

Salt SGK tescil, FHSZ kaydı veya zorunlu sigortalılık tespiti istemi bir işçilik alacağı değildir; 7036 sayılı Kanun m.3’teki işçi/işveren alacak ve tazminatları için zorunlu arabuluculuk kuralı bu talebe otomatik uygulanmaz. Buna karşılık aynı olaydan doğan şua izni ücreti, fazla çalışma, kıdem veya diğer işçilik alacakları isteniyorsa bu parasal talepler bakımından dava şartı arabuluculuk ayrıca yerine getirilmelidir.

FHSZ tespiti ile şua izin ücreti aynı dosyada veya ayrı dosyalarda ileri sürülebilse de görev, taraf, süre ve yargılama tekniği farklıdır. Talepleri tek cümlede “bütün işçilik haklarım” diye yazmak risklidir.

Fiilî radyasyon çalışması nasıl ispatlanır?

FHSZ kamu düzenine ilişkin sosyal güvenlik sonucuna yol açtığından, mahkeme yalnız taraf beyanlarıyla yetinmemeli; çalışma olgusunu resen araştırma ilkesi çerçevesinde güçlü ve dönemsel delillerle kurmalıdır.

Ameliyathane, anjiyo ve mobil skopi için özel delil seti

Mobil C-kollu skopi veya portatif röntgen çekimleri her zaman çalışan adına PACS’e düşmeyebilir. Bu işlerde ameliyathane vaka defteri, cihaz worklist/ham konsol logu, anestezi takip formu, cerrahi ekip kaydı, dozimetre, vardiya ve turnike kayıtları birlikte incelenmelidir. PACS’te kişisel kullanıcı kaydı bulunmaması tek başına çalışmanın olmadığını göstermez.

KVKK’ya uygun delil çıkarımı

Çalışan kendi hakkını ispatlarken hastaların kimlik ve sağlık verilerini gereksiz biçimde çoğaltmamalıdır. Ekran görüntülerinde hasta adı, T.C. kimlik numarası, protokol numarası ve tanı gibi alanlar maskelenmeli; işlem türü, tarih, saat, cihaz ve çalışan/kullanıcı alanı mümkün olduğu ölçüde görünür bırakılmalıdır. Asıl verinin mahkemece kurumdan, denetim izi korunarak ve erişim yetkisi sınırlanarak istenmesi tercih edilir.

Delil kaybolmadan ne yapılabilir?

HBYS/PACS loglarının saklama süreleri ve sistem dönüşümleri nedeniyle dava öncesi delil tespiti değerlendirilebilir. HMK m.400 kapsamında delil tespiti; HMK m.219–220 kapsamında işverenin elindeki belirli dijital kayıtların ibrazı istenebilir. Talep, “tüm hastane kayıtları” gibi ölçüsüz değil; kişi, dönem, kullanıcı, cihaz ve log türüyle sınırlandırılmalıdır.

Örnek talep:

“Davalı bünyesindeki HBYS, PACS/RIS ve cihaz konsolu veri tabanlarında bulunan, davacının [dönem] arasındaki kullanıcı oturumları, DICOM işlem zamanları, cihaz ve onay kayıtları ile audit trail verilerinin hasta kişisel verileri maskelenerek sunulması; verilerin formatı, zaman dilimi ve bütünlüğünün sistem yöneticisi tutanağıyla açıklanması için HMK m.219–220 uyarınca kesin süre verilmesini talep ederiz.”

İşveren ve SGK hangi savunmaları ileri sürebilir?

Şua izni alacağı kararı FHSZ davasında nasıl kullanılır?

Kesinleşmiş şua izni kararı; çalışanın belirli dönemde kontrollü alanda iyonlaştırıcı radyasyon işi yaptığını, işveren kayıtları ile otomasyon loglarının çeliştiğini veya izinli gösterilen tarihte fiilen çalıştığını belirlemiş olabilir. Bu tespitler FHSZ dosyasında destekleyici yazılı delil niteliği taşıyabilir.

Fakat FHSZ davasında ayrıca:

• SGK’nın ve ilgili işverenin taraf konumu,
• Her ayın FHSZ gün/saat hesabı,
• 11. veya 20. sıranın uygulanması,
• Normal prim ve FHSZ belge türü,
• İzin/rapor/tatil günlerinin ayrıştırılması,
• 2008 ve 2018 geçişleri

incelenmelidir. Şua alacağı hükmünde “28 günlük ücret” hesaplanması, aynı yıl için otomatik 360 radyasyon günü ve 90 FHSZ bulunduğunu kanıtlamaz.

Bilirkişi raporunda hangi kontroller yapılmalıdır?

• [ ] Çalışma dönemleri 1.10.2008 ve 3.08.2018 sınırlarıyla ayrıldı mı?
• [ ] 4/a, 4/c, 4/b ve 5434 hizmetleri doğru sınıflandırıldı mı?
• [ ] Sıra 11 ile sıra 20 günleri ayrı gösterildi mi?
• [ ] Aynı güne mükerrer 60 ve 90 gün yazıldı mı?
• [ ] FHSZ dışındaki normal prim günleri korundu mu?
• [ ] Şua, yıllık, rapor, ücretli/ücretsiz izin ve tatiller ayrıldı mı?
• [ ] Fiilen çalışılan tatil/nöbet günleri delille değerlendirildi mi?
• [ ] Kısmi saatler yasal günlük süreye göre güne çevrildi mi?
• [ ] Ay toplamı 30 günü aşıyor mu?
• [ ] 360 günden eksik dönemler orantılandı mı?
• [ ] Beş yıllık prim günü ekleme tavanı uygulandı mı?
• [ ] 3.600 kapsam günü eşiği yaş indirimi için ayrıca kontrol edildi mi?
• [ ] Yaş indirimi FHSZ’nin yarısı ve azamî üç yıl sınırıyla hesaplandı mı?
• [ ] 5434/506 eski dönemleri 5510 formülüne karıştırıldı mı?
• [ ] Emeklilik tarihi kişisel giriş, geçiş ve tahsis koşullarıyla simüle edildi mi?

İşverenler ve sağlık kurumları için uyum protokolü

• [ ] Her çalışanın günlük görev ve cihaz rotasyonu kayıt altında mı?
• [ ] Sıra 11 ve sıra 20 günleri birbirinden ayrılıyor mu?
• [ ] İzin, rapor ve kapsam dışı görev günleri FHSZ belgesinden çıkarılıyor mu?
• [ ] Ayın kapsamlı ve kapsamsız günleri doğru belge türleriyle, toplam 30 günü aşmadan bildiriliyor mu?
• [ ] Cihaz lisansı, kontrollü alan planı ve radyasyon güvenliği kayıtları güncel mi?
• [ ] PACS/RIS/HBYS ve cihaz audit logları değiştirilemez denetim iziyle saklanıyor mu?
• [ ] Çalışana yıl/ay bazında FHSZ gün dökümü veriliyor mu?
• [ ] Kamu personelinin HİTAP ve FHZ tespit belgeleri güncelleniyor mu?
• [ ] SGK’nın 2026 prim oranları ve güncel belge türü listesi bordro yazılımına işlendi mi?
• [ ] Hatalı bildirim için kendiliğinden düzeltme ve ek prim süreci işletiliyor mu?

Sık sorulan sorular

Şua izni kullanan herkes FHSZ alır mı?

Hayır. Hakların kesiştiği durumlar çoktur; ancak şua izni kontrollü alandaki saatlere, FHSZ m.40’taki işte fiilî çalışmaya ve riske dayanır. Her hak kendi koşullarıyla ispatlanır.

Radyoloji çalışanı yılda otomatik 90 gün kazanır mı?

Hayır. 90 gün, 360 kapsam gününün karşılığıdır. İzin, rapor ve kapsam dışı süreler çıkarıldıktan sonra kalan günler orantılanır.

Sağlık çalışanı 60 gün mü, radyasyon çalışanı 90 gün mü alır?

Radyasyon işi yapılan gün sıra 11 koşulları varsa 90; diğer kapsam içi sağlık işi günü 3 Ağustos 2018 sonrasında sıra 20 uyarınca 60 günlük orana tabidir. Aynı gün iki oran toplanmaz.

FHSZ için 3.600 gün dolmadan hiçbir hak doğmaz mı?

Yanlış. FHSZ’nin prim gününe eklenmesi çalışılan kapsam günleri üzerinden orantılıdır. 3.600 gün, radyasyon/sağlık çalışanlarında yaş haddinden indirim için aranır.

3.600 gün on yıl çalışmak mıdır?

Genellikle hayır. FHSZ kapsamında fiilen çalışılmayan günler çıkarıldığından takvimde daha uzun süre gerekebilir.

MR çalışanı FHSZ alır mı?

Yalnız MR cihazı iyonlaştırıcı radyasyon üretmez; bu nedenle sıra 11 otomatik uygulanmaz. Kişi sağlık meslek mensubu olarak kapsam içi sağlık hizmeti yapıyorsa 3 Ağustos 2018 sonrası sıra 20 ayrıca incelenebilir. Aynı kişinin farklı günlerde BT/röntgen/skopi görevi varsa o günler sıra 11 yönünden değerlendirilir.

Şua izni günleri normal primden de silinir mi?

Hayır. Ücretli izin günü normal sigortalılık bakımından prim günü olabilir. Buradaki ayrım, o günün ayrıca FHSZ kapsam günü sayılmamasıdır.

İşveren FHSZ’yi geriye dönük düzeltebilir mi?

Hatanın dönemi ve bildirim türüne göre ek/iptal/düzeltme belgeleri, prim farkı ve SGK incelemesi gerekebilir. İşverenin yazılı başvurusu ve belge sunması işlemi kolaylaştırır; SGK kabul etmezse yargı yolu değerlendirilir.

E-Devlet hizmet dökümünde FHSZ görünmüyorsa ne yapmalıyım?

Önce işverenin dönemsel bildirimlerini, ardından SGK/HİTAP kaydını yazılı olarak isteyin. Cihaz, vardiya ve log delillerini koruyun. Sadece sözlü insan kaynakları cevabıyla yetinmeyin.

FHSZ davasından önce arabuluculuk zorunlu mu?

Salt sosyal güvenlik tescil/FHSZ tespiti için kural olarak hayır. Şua ücreti, kıdem veya diğer işçilik alacakları için ayrıca zorunlu arabuluculuk gerekir.

FHSZ tespitinde beş yıllık süre var mı?

Hiç bildirilmeyen zorunlu sigortalılık için 5510 m.86/9’daki beş yıllık hak düşürücü süre gündeme gelir. Bildirilmiş hizmetin FHSZ niteliği ve kodunun düzeltilmesinde aynı sonuç otomatik değildir. Dosya belgeleri görülmeden süre hakkında kesin cevap verilmemelidir.

FHSZ emeklilik yaşını en fazla kaç yıl düşürür?

Radyasyon ve sağlık çalışanlarında FHSZ’nin yarısı, kanundaki 3.600 gün eşiği sağlanırsa, en fazla üç yıl yaştan indirilir. Yalnız 60 günlük sağlık satırında beş yıllık prim ekleme tavanı nedeniyle pratik azamî yarım indirim 2 yıl 6 aydır. Eski 5434/506 hizmetleri ayrıca hesaplanır.

FHSZ sigorta başlangıç tarihini geriye çeker mi?

Her durumda hayır. HGK’nın 2024 tarihli kararı, FHSZ’nin hizmet ve yaş etkisi ile sigorta başlangıcını geriye götürmenin farklı olduğunu vurgular.

Memur ve işçi aynı mahkemeye mi gider?

Mutlaka değil. 4/a ve 5510 sonrası sosyal güvenlik uyuşmazlıkları çoğunlukla iş mahkemesinde; 5434 kapsamındaki eski kamu hizmeti ve idarî işlem uyuşmazlıkları idarî yargıda görülebilir. Dönem ve talep belirlenmeden dava açılmamalıdır.

Güneş & Güneş Hukuk Bürosu bu dosyalarda hangi çalışmaları yürütür?

Güneş & Güneş Hukuk Bürosu, dosyanın kapsamına göre şu hukukî ve teknik çalışmaları birlikte planlar:

• Sigortalılık statüsü, çalışma dönemi ve görevli yargı analizi
• 506–5434–5510 ile 11. ve 20. sıra dönem tablosu
• E-Devlet, HİTAP, MUHSGK/APHB ve tahsis kayıtlarının karşılaştırılması
• Şua izni, vardiya, PACS/RIS/HBYS, cihaz ve dozimetre delil haritası
• SGK ve işveren ön başvurularının hazırlanması
• SGK denetimi, iş mahkemesi veya idarî yargı stratejisinin kurulması
• Bilirkişi FHSZ ve emeklilik hesabının denetlenmesi
• Şua izni alacağı ve FHSZ taleplerinin birbirine karıştırılmadan koordine edilmesi

Güneş & Güneş Hukuk Bürosu 1999’da Kemer’de kurulmuş olup 2007’den bu yana Antalya merkezli olarak hukukî hizmet sunmaktadır. Her dosyanın sonucu; çalışma kayıtları, sigortalılık başlangıcı, mevzuat dönemi ve yetkili merciin değerlendirmesine bağlıdır; sonuç garantisi verilemez.

Sonuç

FHSZ ile şua izni, aynı radyasyon riskine temas edebilse de farklı amaç, hesap ve yargı yollarına sahip iki haktır. Şua izni çalışanın dinlenmesini; FHSZ ise kapsam işinde fiilî çalışma karşılığında prim gününün ve koşulları varsa emeklilik yaşının düzeltilmesini sağlar.

Doğru inceleme “Radyoloji çalışanı mıyım?” sorusuyla bitmez. Hangi tarihte hangi sigorta rejimine tabi olunduğu, her gün hangi cihaz ve işin yapıldığı, 90 veya 60 günlük satırın hangisinin uygulandığı, izinlerin nasıl ayrıldığı, SGK’ya hangi belge türüyle bildirim yapıldığı ve emeklilik hesabında 3.600 gün eşiğinin gerçekleşip gerçekleşmediği birlikte belirlenmelidir.

Temel hukukî sonuç: Şua izninin varlığı FHSZ’yi otomatik doğurmaz; FHSZ’nin varlığı da şua izninin kullandırıldığını göstermez. Her hak, kendi maddî vakıaları ve doğru usul yolu üzerinden korunmalıdır.

Gizlilik ve hukukî bilgilendirme

Bu içerik genel hukukî bilgilendirme amacı taşır. Somut çalışma dönemi, sigortalılık statüsü, cihaz, görev, SGK bildirimi ve emeklilik koşulları incelenmeden kişiye özel görüş veya sonuç garantisi oluşturmaz.

PACS/RIS/HBYS ve hasta işlem kayıtları özel nitelikli kişisel veri içerebilir. Güneş & Güneş Hukuk Bürosuyla paylaşılan belgeler avukatlık meslek sırrı, gizlilik yükümlülüğü ve kişisel verilerin korunmasına ilişkin mevzuat çerçevesinde değerlendirilir; hasta verileri güvenli olmayan kanallardan gönderilmemelidir.

Resmî, yargısal ve akademik kaynaklar

Resmî mevzuat ve kurum kaynakları

• 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, özellikle m.40, geçici m.4 ve geçici m.7.
• Fiilî Hizmet Süresi Zammı Uygulamasının Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik, RG 27.09.2008/27010.
• 7146 sayılı Kanun, m.11; sağlık meslek mensuplarına ilişkin 20. sıra.
• SGK — Fiilî Hizmet Süresi Zammı, prim günü ve yaş indirimi özeti.
• SGK — 5434 sayılı Kanun ile 5510 sayılı Kanun, kamu görevlileri geçiş açıklaması.
• SGK — 2026 işveren prim oranları, 4/a FHSZ oranları.
• 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu, özellikle m.4.
• İyonlaştırıcı Radyasyon ve Radyonüklit Kullanılarak Sunulan Sağlık Hizmetleri Hakkında Yönetmelik, RG 13.04.2023/32162.
• 3153 sayılı Kanun, özellikle Ek m.1.

Yargı kararları

• Yargıtay 10. HD, E.2018/1274, K.2018/6931, 24.09.2018; tam metin.
• Yargıtay 10. HD, E.2021/11904, K.2022/8443, 02.06.2022; erişilebilir karar kaydı.
• Yargıtay HGK, E.2024/10-151, K.2024/359, 03.07.2024; erişilebilir tam metin.
• Yargıtay 10. HD, E.2024/1392, K.2024/6888; erişilebilir karar metni.
• Uyuşmazlık Mahkemesi, E.2022/134, K.2022/213, 18.04.2022; 5434 dönemindeki FHZ/tahsis uyuşmazlığında görev ayrımı.
• AYM, E.2010/29, K.2010/90, 16.07.2010; Norm Kararlar Bilgi Bankası.

Akademik kaynaklar

• Çopuroğlu, Çağlar, “Karar İncelemesi: Fiilî ve İtibarî Hizmet Süresi Zammı”, Çalışma ve Toplum, 2023/3, s.1091–1122; tam metin.
• Çavuş, Ö. Hakan, “Sosyal Güvenlik Sisteminde Fiilî (İtibarî) Hizmet Süresi Zammı Düzenlemeleri ve Sosyal Güvenlik Kurumu Uygulamaları”, Çalışma ve Toplum, 2015/1 (44), s.113–150.
• Başbuğ, Aydın, Sosyal Güvenlik Sistemimizde Fiilî Hizmet Süresi Zammı ve Uygulama Sorunları, Petrol-İş, Ankara, 2017.
• Tuncay, A. Can / Ekmekçi, Ömer, Sosyal Güvenlik Hukuku Dersleri, 21. Bası, Beta, İstanbul, 2021, s.549 vd.
• Arıcı, Kadir, Türk Sosyal Güvenlik Hukuku, 2. Baskı, Gazi Kitabevi, Ankara, 2022, s.520 vd.
• Pekşen, Miraç Şamil, “İş Hukuku Boyutuyla Şua İzni”, Çalışma ve Toplum, 2025/4; makale sayfası.