Bir fotoğrafın internette bulunması, bir videonun herkese açık yayımlanması veya bir metnin altında yazar adının yazması, içeriğin ticari amaçla serbestçe kullanılabileceği anlamına gelmez. Telif uyuşmazlığında önce içeriğin hukuki niteliği, hak sahibi ve verilen iznin kapsamı belirlenir. Ardından kullanımın durdurulması, bedel veya tazminat talepleri ile gerekiyorsa ceza yolu değerlendirilir. Kaynak göstermek önemlidir; fakat gerekli kullanım izninin yerini her durumda tutmaz. [S1]
Bu yazı, özellikle işletmelerin internet siteleri, sosyal medya hesapları, reklamları ve kataloglarındaki kullanımları ele alır. Kullanıcı tarafından yüklenen içerik, ajansın hazırladığı kampanya ve doğrudan işletmenin ürettiği içerik aynı hak sahipliği zincirine sahip olmayabilir.
Her fotoğraf, video ve metin eser midir?
Eser niteliği ve diğer koruma yolları
5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamında eser koruması için sahibinin hususiyetini taşıma ve kanundaki eser türlerinden birine girme koşulları önemlidir. Uzunluk veya profesyonel ekipman kullanılması tek başına belirleyici değildir. Kısa bir metin özgün ifade içerebilir; uzun bir veri listesi ise aynı değerlendirmeyi karşılamayabilir.
Fotoğraflarda çekim açısı, ışık, kompozisyon ve yaratıcı tercihler; metinlerde anlatım ve ifade; videolarda ise görsel ve işitsel yapı incelenebilir. Eser niteliği tartışmalı olduğunda bütün hukuki korumanın sona erdiği söylenemez. FSEK m.84, haksız rekabet, kişilik hakları veya sözleşme hükümleri somut olayda ayrı koruma sağlayabilir. Bu yolların koşulları birbirinden farklıdır.
Fikir ile ifade arasındaki ayrım
Bir iş fikri, yöntem veya genel konu, sırf düşünülmüş olması nedeniyle telif tekeli sağlamaz. Koruma, şartları varsa bu fikrin somut ve özgün ifade biçimine yönelir. İki hukuk yazısının aynı kanun maddesini anlatması tek başına ihlal sayılmaz; özgün anlatımın veya yapının izinsiz alınması ayrıca incelenir.
Kanunlar ve yargı kararları gibi resmî metinler bakımından FSEK m.31 gözetilir. Buna karşılık karar üzerine yazılmış özel bir değerlendirme, yayınevinin özgün açıklaması veya görsel düzenleme ayrı bir eser olabilir. Resmî metnin serbestliği, onu çevreleyen bütün içeriği serbest hâle getirmez.
Hak sahibi kimdir ve tescil gerekir mi?
Eser sahibi kural olarak eseri meydana getiren kişidir. Telif koruması genel olarak marka tescilindeki gibi kurucu bir tescile bağlı değildir. Bununla birlikte kayıt, tescil veya tarihli arşiv, hak sahipliği ve tarih tartışmasında ispat işlevi görebilir. Kayıt belgesi, her uyuşmazlıkta eserin özgünlüğünü veya başvuranın hak sahipliğini kesin olarak çözmez.
Çalışanların meydana getirdiği eserlerde FSEK m.18, iş ilişkisi ve sözleşmeler birlikte değerlendirilir. Serbest çalışan fotoğrafçıya ücret ödenmesi veya reklam ajansından fatura alınması da bütün mali hakların sınırsız devri anlamına gelmez. İşletmenin eseri kullanma yetkisini hangi kişiden ve hangi kapsamda edindiğini gösteren zincir kurulmalıdır.
Video projelerinde yönetmen, senaryo, müzik, icracı, yapımcı ve görüntüde yer alan kişiler bakımından farklı haklar gündeme gelebilir. Videonun kendisi için izin alınmış olması, içine eklenen müzik veya stok görüntünün her mecrada kullanılabileceğini göstermez. Kişinin görüntüsünün kullanılması da eser üzerindeki telif hakkından ayrı incelenir.
Kullanım izni nasıl düzenlenmelidir?
Yazılı sözleşme ve hakların ayrı ayrı gösterilmesi
FSEK m.52, mali haklara ilişkin sözleşme ve tasarruflarda yazılı şekli ve hakların ayrı ayrı belirtilmesini arar. Çoğaltma, yayma, işleme, temsil ve umuma iletim haklarının hangilerinin verildiği açık olmalıdır. “Tüm haklar alınmıştır” şeklindeki genel ifadeler, sözleşmenin tarafları ve bütün içeriği incelenmeden güvence olarak kabul edilmemelidir.
Süre, ülke, mecra, reklam kullanımı, değişiklik yapma, üçüncü kişilere kullandırma ve arşivde tutma koşulları belirlenmelidir. İnternet sitesinde bir yıl kullanım izni, aynı görselin sınırsız süreyle açık hava reklamında kullanılmasını kapsamayabilir. Fiziksel fotoğrafın veya dijital dosyanın teslimi ile mali hakların devri de farklı işlemlerdir.
Stok içerik, açık lisans ve ajans ilişkisi
Stok platformundan indirilen görsel için lisans türü, satın alma tarihi, kullanıcı hesabı ve o tarihteki lisans koşulları saklanmalıdır. Ticari kullanım, yeniden satış, şablon içinde dağıtım ve model izni gibi konular lisansa göre değişebilir. Açık lisanslarda da atıf, aynı lisansla paylaşma veya ticari kullanım yasağı gibi koşullar bulunabilir.
Ajansla yapılan sözleşmede üçüncü kişi içeriklerinin kaynağı ve izin belgelerini teslim yükümlülüğü düzenlenebilir. Ancak ajansın yetkisiz verdiği izin, hak sahibine karşı işletmeyi her durumda korumaz. İşletmenin ajansa başvurma hakkı ile asıl hak sahibinin işletmeye yöneltebileceği talepler ayrı ilişkilerdir.
Gerçek karar: bir yıllık fotoğraf izninin aşılması
Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin 26.06.2024 tarihli, E.2023/2983, K.2024/5279 sayılı kararında, reklam fotoğraflarının izin verilen sürenin ardından kullanılması değerlendirilmiştir. Ajansla yapılan sözleşmedeki genel hak devri yaklaşımı, eser sahibinin tarafı olmadığı ilişki üzerinden sınırsız yetki sağlamak için yeterli görülmemiştir. Süreyi aşan kullanım nedeniyle verilen bedel ve manevi tazminata ilişkin karar onanmıştır. [K1]
Dosyada FSEK m.54’teki yetkisiz kişiden hak edinmenin sonucu ile m.68 kapsamındaki bedel talebi önem taşır. Kararda belirlenen bedeller, başka fotoğraflar veya güncel piyasa için tarife değildir. Uygulamadaki ders, reklamı satın alan işletmenin yalnızca ajans faturasını değil, eser sahibinden başlayan kullanım yetkisini ve süre sınırını da kontrol etmesidir.
Kararda m.68 kapsamındaki talebin varsayımsal sözleşme yaklaşımıyla değerlendirilmesi zamanaşımı bakımından da önem taşır. Bu değerlendirme, bütün telif taleplerinin aynı süreye tabi olduğu anlamına gelmez. Talebin m.68’e mi, m.70’e mi veya başka bir hukuki sebebe mi dayandığı belirlenmelidir.
İzinsiz kullanım tespit edildiğinde ne yapılmalı?
Önce delili koruyun
İçeriğin kaldırılmasını istemeden önce kullanımın kapsamını gösteren kayıtların korunması yararlı olabilir. Sayfa adresi, erişim tarihi, hesap adı, reklamın mecrası ve içerik görünümü birlikte kaydedilmelidir. Yalnızca kesilmiş bir görsel, kullanımın nerede gerçekleştiğini göstermeyebilir.
| Belge veya kayıt | İspat konusu |
|---|---|
| Ham fotoğraf, proje dosyası, taslak | Üretim süreci ve hak sahipliği |
| Sözleşme, lisans ve yazışmalar | İzin verilen haklar, süre ve mecralar |
| Tarihli sayfa ve reklam kayıtları | İhlalin kapsamı ve devamı |
| Önceki lisans sözleşmeleri | Rayiç bedel değerlendirmesi |
| Fatura, kampanya ve erişim verileri | Kullanımın ticari boyutu |
Gerekli hâllerde mahkemeden delil tespiti istenebilir. Teknik dosyaların özgün hâli korunmalı, üzerinde yapılan düzenlemeler ayrı kopyada tutulmalıdır. Başkasının hesabına izinsiz girilerek delil toplanması uygun bir yöntem değildir.
Bildirim ve içerik kaldırma
Hak sahibini, içeriği, ihlal edilen hakkı ve talebi açıkça gösteren bildirim hazırlanabilir. Platformun telif başvuru mekanizması da kullanılabilir; fakat platformun içeriği kaldırması mahkemenin ihlal ve tazminat değerlendirmesinin yerini tutmaz. Hatalı veya aşırı kapsamlı bildirim, karşı tarafın itirazına ve sorumluluk tartışmasına yol açabilir.
FSEK Ek m.4, dijital ortamda hak ihlallerine ilişkin özel mekanizma içerir. Bu yol, genel erişim engelleme düzenlemeleri ve platformun özel kurallarıyla özdeş değildir. Başvurunun muhatabı, gerekli ön bildirim ve somut talep ayrı incelenmelidir. Bütün internet sitesinin kapatılması her telif iddiasının doğal sonucu değildir.
Bedel, tazminat ve kullanımın durdurulması
FSEK m.68 kapsamında bedel
İzinsiz kullanılan hak bakımından m.68’deki koşullar varsa, sözleşme yapılmış olsaydı istenebilecek veya rayiç olarak belirlenecek bedel üzerinden kanundaki artırımlı talep gündeme gelir. Uygulamada üç kat bedel olarak anılan bu talep, istenen herhangi bir rakamın otomatik olarak üçle çarpılması değildir. Önce kullanımın kapsamı ve temel rayiç belirlenmelidir.
Süre, ülke, mecra, reklamın niteliği, eserin özellikleri ve emsal lisanslar önem taşır. Bir fotoğrafın tek internet sayfasında kullanımıyla geniş çaplı reklam kampanyasında kullanımı aynı ekonomik temele sahip olmayabilir. Talep edilen hukuki yol ve miktar dilekçede açık kurulmalıdır.
FSEK m.70 ve diğer talepler
Mali haklara kusurlu müdahale nedeniyle tazminat, manevi hak ihlali nedeniyle manevi tazminat ve koşulları varsa elde edilen kârın verilmesi gündeme gelebilir. Aynı ekonomik kaybın birden fazla ad altında mükerrer tahsili hedeflenmemelidir; m.70’te m.68 bedelinin indirilmesine ilişkin kural da dikkate alınır.
Mevcut ihlalin giderilmesi, devamının veya tekrarının önlenmesi ve ihtiyati tedbir talepleri ayrıca değerlendirilebilir. Yalnızca para talep etmek, devam eden kampanyanın sona ermesini kendiliğinden sağlamaz. Buna karşılık içeriğin kaldırılması da geçmiş kullanımın bütün ekonomik sonuçlarını ortadan kaldırmaz.
Mahkeme, süreler ve ceza şikâyeti
FSEK m.76 uyarınca fikri ve sınai haklar mahkemelerinin görev düzeni uygulanır. Yetki, talebin hukuki niteliği ve özel hükümlerle birlikte belirlenir. Para taleplerinde ticari dava niteliği ve dava şartı arabuluculuk ayrıca incelenir. Her telif uyuşmazlığı için tek bir mahkeme yeri veya tek bir ön başvuru yöntemi söylemek doğru değildir.
Zamanaşımı, talebin hukuki dayanağına göre değişebilir. m.68 bedeli ile haksız fiil tazminatı aynı şekilde ele alınmamalıdır. Ceza şikâyeti bakımından ise FSEK m.75 ve TCK m.73 birlikte değerlendirilir; genel olarak fiil ve failin öğrenilmesinden itibaren altı aylık şikâyet süresi önemlidir. Hak sahipliğini gösteren belgelerin şikâyet süresi içinde sunulması FSEK’te ayrıca düzenlenmiştir.
Her izinsiz kullanımın otomatik olarak suç oluşturduğu söylenemez. Kanundaki suçun unsurları, kast, hak sahipliği ve izin durumu incelenir. Ceza başvurusu, hukuk davasındaki bedelin kendiliğinden tahsil edilmesini de sağlamaz.
Sonuç
Telif uyuşmazlığını önlemenin en etkili adımı, içerik kullanılmadan önce hak sahipliği ve izin zincirini kurmaktır. İhlal ortaya çıktığında ise delil, kullanımın kapsamı ve doğru talep türü birlikte planlanmalıdır. Hak sahibi bakımından güçlü bir dosya, yalnızca “eser bana ait” iddiasından; işletme bakımından güçlü savunma ise yalnızca “ajansa ödeme yaptım” açıklamasından daha fazlasını gerektirir.
İlgili yazılar: Tasarım Hakkına Tecavüz: Kopyalanan Ürünler, Deliller ve Tazminat; Marka Hakkına Tecavüz: İzinsiz Kullanımın Durdurulması ve Tazminat; Alan Adı Uyuşmazlıkları: .tr Başvuruları, UDRP ve Alan Adının Geri Alınması.
Sıkça Sorulan Sorular
Kaynak gösterirsem fotoğrafı izinsiz kullanabilir miyim?
Her durumda kullanamazsınız. Atıf, gerekli lisansın yerini tutmaz. Kanuni istisna veya geçerli bir kullanım izni bulunup bulunmadığı incelenmelidir.
İnternetten indirilen görsel telifsiz sayılır mı?
Hayır. Erişilebilirlik ile kullanım yetkisi farklıdır. İçeriğin kaynağı ve lisans koşulları doğrulanmalıdır.
İhlal edilen içerik kaldırılırsa para talebi biter mi?
Kaldırma devam eden ihlali sona erdirebilir; geçmiş kullanım için bedel veya tazminat talebini kendiliğinden ortadan kaldırmaz.
Yapay zekâ ile üretilen her görsel serbestçe kullanılabilir mi?
Böyle bir genelleme yapılamaz. Üretim aracının koşulları, insan katkısı, üçüncü kişi eserleri, marka ve kişilik hakları birlikte değerlendirilmelidir. Yapay zekâ üretimi ibaresi tek başına hukuki güvence değildir.
Kaynakça
- 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu, özellikle m.1/B, 2–5, 8, 18, 21–25, 31, 35, 52, 54, 57, 66–77, 84 ve Ek m.4. Kültür ve Turizm Bakanlığı kanunlar sayfası ve resmî metin bağlantısı.
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.73; 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.72, 146; 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.5/A. Mevzuat Bilgi Sistemi.
- Yargıtay 11. HD, 26.06.2024, E.2023/2983, K.2024/5279. Tam metin kaydı — De Jure, erişim hesabı gerekebilir; alternatif karar kaydı. Tam metnin gerekçe ve sonuç bölümleri incelenmiştir.