Basit usulde tespit edilen ticari kazancın gelir vergisinden istisna olması, bu statünün koşulsuz veya kalıcı olduğu anlamına gelmez. Genel koşullar, yıllık iş hacmi ve basit usule kapalı faaliyetler birlikte kontrol edilir. 2026'da büyükşehirlerde belirli faaliyetlere ilişkin düzenleme değiştiğinden, 95/6430 sayılı eski karara ilişkin açıklamaları aynen uygulamak hatalı olabilir. [1]
Uygulamanın hukuki niteliği ve diğer yükümlülüklerden farkı
Basit usul, işletmenin bütün vergi ve belge yükümlülüklerinden muaf olması değildir. Gelir vergisi istisnası, belge düzeni ve işveren veya kiracı sıfatıyla doğan yükümlülükler ayrı değerlendirilir.
Basit usulde tespit edilen kazanç istisnasının gelir vergisi beyanına etkisi
Gelir Vergisi Kanunu (GVK) mükerrer 20/A kapsamında basit usul ticari kazancı yıllık gelir vergisi beyannamesine dahil edilmez. Kişinin kira veya başka gelir nedeniyle beyanname vermesi bu kazancın ayrıca eklenmesini gerektirmez. Geçici vergi ve genel olarak katma değer vergisi (KDV) beyannamesi yükümlülüğü bulunmaması da bu rejimin kolaylıkları arasındadır.
Buna karşılık belge alma ve verme, Defter Beyan Sistemi üzerinden kayıt, bildirim, saklama ve ibraz ödevleri sürer. Çalışanlara ilişkin sosyal güvenlik bildirimi de devam eder; vergi kesintisi yapılmaması, işçinin prim bildiriminin yapılmayacağı anlamına gelmez. İşletmenin vergi borcu doğmaması ile idari yükümlülüğünün bulunmaması farklıdır.
Genel şartlar ve 2026 iş hacmi
Kişinin kendi işinde fiilen çalışması veya bulunması esastır. Yardımcı işçi veya çırak kullanmak ve zorunlu geçici ayrılıklar kanundaki koşullarla bu şartı bozmaz. Ölüm sonrası dul eş veya küçük çocuklar adına devam halinde özel hüküm bulunur. Ticari, zirai veya mesleki faaliyetten gerçek usulde gelir vergisine tabi olmak ayrıca değerlendirilir.
| Kontrol | 2026 tutarı |
|---|---|
| Büyükşehirde yıllık işyeri kirası veya emsal kira | 99.000 TL |
| Diğer yerlerde yıllık işyeri kirası veya emsal kira | 60.000 TL |
| Mal alımında yıllık sınır | 1.200.000 TL |
| Mal satışında yıllık sınır | 1.900.000 TL |
| Hizmette yıllık gayrisafi iş hasılatı | 600.000 TL |
| Mal satışı ve hizmetin birlikte yapılmasında toplam | 1.200.000 TL |
2026'daki had ile 2025'te gerçekleşmiş iş hacmi kontrolünün hangi amaçla yapıldığı ayrılmalıdır. Genel sınırları sonradan yükselen yılın tutarıyla geriye dönük karşılaştırmak her durumda doğru değildir. Değerli kâğıt, şeker, çay, piyango bileti, tütün ve akaryakıt gibi düşük kâr marjlı mallarda ayrıca özel alım-satım hadleri vardır; genel tablo tek başına yeterli değildir.
Aynı işi ortak yürütenlerde iş hacmi ve kira ölçüleri ortaklık bütünü üzerinden ele alınır. Ortaklardan birinin gerçek usule tabi olması diğerlerini de etkileyebilir. İşletmeyi aile bireyleri arasında kâğıt üzerinde bölmek, fiilen tek olan organizasyona ayrı sınırlar kazandırmaz.
Büyükşehirlerde belirli faaliyetlerin 2026 yılında gerçek usulde vergilendirilmesine geçiş
10380 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ve bunu değiştiren 10679 sayılı Karar, büyükşehir belediyesi sınırları içinde belirli faaliyetleri 1 Ocak 2026'dan itibaren gerçek usule taşımıştır. Emtia imalatı ve alım-satımı, inşaatla ilgili işler, motorlu taşıt bakım-onarımı, lokanta ve benzeri işletmeler, eğlence ve istirahat yerleri ile şehir içi yolcu taşımacılığı bakımından kararın faaliyet tanımı incelenir. Gezici veya pazar takibi suretiyle perakende satışa ilişkin özel kapsam ifadesi de gözden kaçırılmamalıdır.
Nüfusu 30.000'i geçmeyen ilçelere ilişkin istisna vardır. Ayrıca şehir içi yolcu taşımacılığı dışındaki ilgili faaliyetler için, önceki belde veya köylerden mahalleye dönüşmüş ve nüfusu 2.000'i geçmeyen yerler bakımından ayrı istisna öngörülmüştür. Bu iki nüfus ölçüsü birbirinin yerine kullanılamaz: biri ilçe, diğeri belirli geçmiş statüye sahip mahalledir.
Bir adresin küçük nüfuslu olması tek başına yeterli değildir. Resmî nüfus verisi, mahallenin önceki idari statüsü ve gerçek faaliyet birlikte belgelenmelidir. 100 sayılı Gelir Vergisi Sirküleri bu ayrımın uygulanmasında temel güncel kaynaktır. Geçmiş rehberdeki örnek şehirlerin 2026 için otomatik istisna sayılması doğru değildir.
İş hacmi düşük olsa da kapsam dışında kalanlar
GVK 51'deki faaliyetler ve yürürlükteki kararlarla gerçek usule alınan işler bakımından düşük ciro tek başına basit usul hakkı sağlamaz. Kuyumculuk, belirli aracılık ve reklam işleri, gayrimenkul ve gemi alım-satımı, belirli inşaat taahhütleri, maden işletmeleri ve kanunda sayılan taşımacılık faaliyetleri ayrıca incelenir.
Zirai ürün toptan ticareti ve elektrikle çalışan belirli eşyaların alım-satımı için eski rehberde açıklanan özel kararlar da faaliyet sınıflandırmasının parçasıdır. Bilgisayar satışı yapan işletmenin sırf küçük dükkân ve düşük hasılat nedeniyle basit usulde kalacağı varsayılamaz. Esnaf muaflığı ise ayrı koşulları olan başka bir rejimdir.
Gerçek usule geçiş hangi tarihte olur?
Genel veya özel hadlerin yıl içinde ihlali, kural olarak izleyen takvim yılı başında gerçek usule geçiş doğurur. Basit usule kapalı bir faaliyete başlanması, isteğe bağlı geçiş ve sahte veya yanıltıcı belgeye ilişkin tespitler için farklı başlangıç kuralları vardır. Her ihlali otomatik olarak sonraki ocak ayına ertelemek doğru değildir.
İsteğe bağlı geçişte dilekçede belirtilen tarih ve koşullar dikkate alınır. Gerçek usulden basit usule dönmek için genel şartların yanında arka arkaya son iki yılın iş hacmi ve ocak ayı başvuru süresi kontrol edilir. Gerçek usule zorunlu tabi bir faaliyette bulunuluyorsa iki yıl düşük hasılat yeterli olmaz. İşin terk edilmesi veya eş ve çocuklara devrinde iki yıllık bekleme kuralı da ayrıca değerlendirilir.
Belge, kira ve çalışan ödevleri
Basit usulde kayıtların tutulması ve alış belgelerinin saklanması sürer. Gün içinde belge verilmeyen uygun hasılat için gün sonunda toplu belge uygulamasının 31 Aralık 2026'ya kadar devamına ilişkin düzenleme, müşterinin belge istemesi halinde belge vermeme hakkı yaratmaz. Elektronik belge bakımından 2026'daki statüye özgü kurallar ayrıca uygulanır.
İşyeri kirasında basit usul mükellefinin gelir vergisi kesintisi yapmaması, kira tahsilat ve ödemesinin banka veya PTT ile belgelenmesi zorunluluğunu kaldırmaz. Çalışan ücretinde eski diğer ücret rejimi 2022'den itibaren kaldırılmıştır. Asgari ücret istisnası ve gerekli hallerde çalışanın yıllık beyanı güncel kurallarla değerlendirilir.
Katma değer vergisi ve genç girişimci kazanç istisnası bakımından geçişin etkisi
Basit usuldeki teslim ve hizmetler genel olarak KDV'den istisnadır. Buna rağmen faturada ayrıca KDV gösterilmesi veya KDV dahil ibaresi kullanılması, gösterilen verginin beyan ve ödeme sonucunu doğurabilir. İsteğe bağlı KDV mükellefiyetinin asgari süre ve çıkış koşulları ayrıca vardır.
Basit usul kazancı zaten tamamen istisna olduğundan aynı kazanca ayrıca genç girişimci kazanç indirimi uygulanmaz. Gerçek usule geçişte genç girişimci koşulları ilgili düzenleme ve geçiş tarihiyle incelenebilir. Eski rehberdeki bir yıllık prim desteği açıklaması ise 2026 için güncel değildir; 5510 sayılı Kanun'un ilgili desteği 1 Ocak 2026'dan itibaren kaldırılmıştır.
Geçiş dosyasında stok, önceki belgeler, defter sistemi, e-belge, ödeme kaydedici cihaz, KDV ve beyan takvimi birlikte hazırlanmalıdır. Basit usulden çıkmak yalnız vergi dairesinde statü satırının değiştirilmesi değildir; günlük satış ve belge düzeninin de yeni rejime uygun hale getirilmesini gerektirir.
İşlem öncesinde verilecek karar ve hazırlanacak dosya
İş hacmi sınırlarının yanında faaliyetin türünü ve işyerinin bulunduğu yerin statüsünü kontrol edin. Gerçek usule geçiş tarihi belirlenirse stok, defter, belge ve katma değer vergisi hazırlığını o tarihe göre tamamlayın; yalnız düşük ciroya dayanarak basit usulde kalındığını varsaymayın.